महाराष्ट्राचा नागपंचमी हा सण खरे तर बौद्ध सण आहे.- डॉ. प्रताप चाटसे, सनातन धम्माचे अभ्यासक

नागपंचमी हा एक प्राचीन बौद्ध सण आहे; परंपरेनुसार, या दिवशी ‘नागांना’ म्हणजेच नाग वंशातील बौद्ध भिक्खूंना ‘खीर’ (दुधापासून बनवलेला गोड पदार्थ) नैवेद्य म्हणून अर्पण केली जात असे.

ऐतिहासिक जाणिवेच्या अभावामुळे, आजकाल लोक बौद्ध भिक्खूंऐवजी प्रत्यक्ष सापांना दूध अर्पण करतात, जी एक चुकीची प्रथा आहे. नाग वंश हा भारतातील एक प्राचीन मूळनिवासी वंश आहे आणि आजचा ‘बहुजन’ समाज याच नाग – बौद्ध वारशाचा एक भाग आहे. सिंधू संस्कृतीतील लोकांनी नागाला आपले ‘टोटम’ (कुलचिन्ह) मानून त्याची उपासना केली, ज्यामुळे त्यांची ओळख ‘नाग वंश’ अशी झाली. ही एक मूळ भारतीय परंपरा असल्याने, येथील मूळनिवासी बहुजन समाजाने सिंधू संस्कृतीच्या काळातील ही परंपरा आजतागायत जिवंत ठेवली आहे. सिंधू प्रदेशातील नागवंशी लोकांना “अही” म्हणून संबोधले जात असे, तर इराणमध्ये त्यांना “अझी” म्हणून ओळखले जात असे. भारतातील स्थानिक नागवंशी शासकांचे वर्चस्व इराण आणि अरबस्तानपर्यंत पसरले होते. तक्षशिला हे नागांचे प्रमुख केंद्र होते. अरब इतिहासकार फिरिश्ता नोंदवतात की इराण आणि अफगाणिस्तानातील लोक नागवंशी व्यक्ती रुस्तमला आपला नायक मानत होते आणि तेथे नागवंशीयांना “झोहक नागा” म्हणून ओळखले जात असे. प्राचीन भारतात तथागत बुद्ध आणि सम्राट अशोक यांनी संपूर्ण जगात नागा वंशाचा प्रभाव पसरवला. पाली साहित्यात हत्तीला “नागा” असे संबोधले जाते. बुद्धांचे चित्रण हत्ती किंवा ‘नाग’ (सर्प) यांसारख्या प्रतीकांच्या माध्यमातूनही केले जाते; परिणामी, बौद्ध अनुयायी बुद्धांची पूजा हत्ती किंवा नाग या रूपांत करू लागले. सम्राट अशोकांनी दर पाच वर्षांनी साजरा केला जाणारा एक बौद्ध उत्सव सुरू केला होता. जे बौद्ध अनुयायी पाच ‘निकाय’चा (बौद्ध धर्मग्रंथांचा) अभ्यास करत असत, त्यांना ‘पंचनायिक’ म्हणून ओळखले जाई; म्हणूनच, बुद्धांच्या मूर्तींमध्ये अनेकदा त्यांच्या मस्तकावर पाच फण्यांचा नाग दाखवलेला आढळतो, जो या ‘पंचनायिक’ बौद्ध अनुयायांची ओळख दर्शवतो. त्यांच्या धर्मोपदेशकांना ‘पंचनाक’, ‘पंचनाग’ किंवा ‘पंचिक’ असे संबोधले जात असे. महाराष्ट्रातील पावनी येथील बौद्ध स्तूपावरील शिलालेखांमध्ये ‘पंचनिकायिक बौद्ध’ असा उल्लेख आढळतो, ज्यावरून हे स्पष्ट होते की महाराष्ट्रात ‘पंचनिकाय’ परंपरेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले होते. ‘पंचिक’ हा बौद्ध देवता ‘हारीती’चा पती मानला जातो. महाराष्ट्रातील लोक स्वतःला ‘हारीतीपुत्र’ (हारीतीची मुले) मानतात, कारण ते ‘पंचनिकाय’ परंपरेचे अनुयायी होते. बौद्ध धम्मात श्रावण महिना हा धम्म-श्रवणाचा काळ मानला जातो. श्रावणातील पहिल्या पाच दिवसांत पाच ‘निकाय’यांचे पठण केले जात असे आणि पाचव्या दिवशी धम्माच्या या पाच ‘निकाय’ ग्रंथांची पूजा केली जात असे. हीच प्रथा आज ‘नागपंचमी’ म्हणून ओळखली जाते. सम्राट अशोकाने दर पाच वर्षांनी साजरा केला जाणारा बौद्ध उत्सव सुरू केला होता. याचेच एक रूप म्हणजे ‘नागपंचमी’ होय. बौद्ध धम्मात ‘खीर’ अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते; म्हणूनच नागपंचमीच्या दिवशी ‘नाग’ (म्हणजेच बौद्ध भिक्खू) यांना खीर खाऊ घातली जात असे. आजकाल मात्र बौद्ध भिक्खूंऐवजी ‘नागां’ना (सापांना) खिरीऐवजी दूध दिले जाते. बौद्ध साहित्यात बौद्ध भिक्खूंना ‘नाग’ मानले जाते, म्हणूनच महाराष्ट्रातील लोक आजही त्यांच्या नावांसोबत ‘नाक’ (नाग) हा शब्द वापरतात. महाराष्ट्रात ‘पंचनिकाय’चा मोठा प्रभाव असल्याने, येथे ‘नाग’ हे ‘पंचनाग’ म्हणून ओळखले जातात. ‘नाक’ हा शब्द वापरला जातो आणि नागपंचमी उत्सव साजरा केला जातो. वासुकी, अनंत आणि शेष हे पाच नाग राजे उत्तर भारतात होऊन गेले. त्यामुळे, उत्तर भारतातील लोकांनी त्यांच्या स्मरणार्थ नागपंचमी साजरी करायला हवी. तथापि, महाराष्ट्रातील लोक नागपंचमी साजरी करतात. यावरून हे स्पष्ट होते की, महाराष्ट्रातील लोक नागपंचमी या नाग राजांच्या स्मरणार्थ नव्हे, तर सम्राट अशोकाच्या पंचवार्षिक बौद्ध उत्सवाच्या स्मरणार्थ आणि ते स्वतः पंचनेकायिक बौद्ध असल्यामुळे साजरी करतात. यावरून हे स्पष्ट होते की, महाराष्ट्राचा नागपंचमी हा सण खरे तर बौद्ध सण आहे.- डॉ. प्रताप चाटसे, सनातन धम्माचे अभ्यासक