नाणेघाट सातवाहन साम्राज्य, व्यापारमार्ग आणि राणी नागनिकेच्या शिलालेखाची ऐतिहासिक साक्ष

प्राचीन महाराष्ट्राच्या इतिहासाचे जिवंत दस्तऐवज; सातवाहनांची राजकीय, आर्थिक आणि धार्मिक समृद्धी उलगडणारे महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय स्थळ

आम्ही भारतीय, साप्ताहिक

पुणे/जुन्नर : महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासाचा शोध घेताना नाणेघाटाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त होते. जुन्नरच्या वायव्येस सुमारे २८ किलोमीटर अंतरावर असलेला हा प्राचीन घाटमार्ग केवळ कोकण आणि देश यांना जोडणारा वाहतूकमार्ग नव्हता, तर सातवाहनकालीन राजकीय सत्ता, व्यापार, अर्थव्यवस्था, धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाची महत्त्वपूर्ण साक्ष देणारे पुरातत्त्वीय केंद्र होते.

नाणेघाटाचा प्राचीन मार्ग पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरे आणि दख्खनच्या पठाराला जोडत होता. भडोच (भरुकच्छ), सोपारा (शूर्पारक), कल्याण आणि चौल यांसारख्या प्राचीन बंदरांमधून येणाऱ्या व्यापारी मालाची देशावर वाहतूक करण्यासाठी या मार्गाचे महत्त्व होते. नाणेघाटातून पुढे जुन्नर, नगर, नेवासा आणि पैठणच्या दिशेने जाणारा मार्ग उपलब्ध होत असल्याने प्राचीन महाराष्ट्रातील व्यापाराच्या दृष्टीने त्याचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते.

व्यापार आणि जकातीचा प्राचीन मार्ग

नाणेघाट हा कोकणातून दख्खनच्या पठारावर जाणाऱ्या प्रमुख मार्गांपैकी एक होता. व्यापारी, सार्थवाह, यात्रेकरू आणि विविध प्रदेशांतून येणारे प्रवासी या मार्गाचा वापर करीत असावेत. त्यामुळे या घाटाचा संबंध केवळ स्थानिक वाहतुकीशी नव्हे, तर व्यापक व्यापारी देवाणघेवाणीशी जोडलेला होता.

घाटमाथ्यावर असलेला मोठा कोरीव दगडी रांजण विशेष लक्षवेधी आहे. या रांजणाचा उपयोग प्राचीन काळी जकात किंवा मार्गकर जमा करण्यासाठी केला जात असावा, अशी इतिहास संशोधकांची शक्यता आहे. त्यामुळे ‘नाणेघाट’ या नावाचा संबंध व्यापार आणि नाणे-जकातीच्या व्यवहाराशी जोडला जातो.

जवळच असलेल्या जुन्नरचे प्राचीन व्यापारी महत्त्वही यामुळे स्पष्ट होते. जुन्नर परिसरात सातवाहनकालीन लेणी, शिलालेख आणि नाण्यांचे पुरावे मोठ्या प्रमाणात आढळले आहेत.

नाणेघाटातील सातवाहनांचे प्रतिमागृह

नाणेघाटातील मुख्य लेण्यात सातवाहन राजघराण्यातील व्यक्तींच्या प्रतिमांचे भग्न अवशेष आढळतात. या प्रतिमांच्या वर त्यांची नावे कोरलेली होती. उपलब्ध पुराव्यानुसार येथे सातवाहन राजघराण्यातील सात व्यक्तींचा उल्लेख आढळतो.

त्यामध्ये—

• सिमुक सातवाहन
• देवी नागनिका
• श्री सातकर्णी
• कुमार भाय
• महारठी त्रनकयिर
• कुमार हकुश्री
• कुमार सातवाहन

यांचा समावेश आहे.

यातील नागनिका आणि श्रीसातकर्णी यांच्या नावांचा एकत्रित उल्लेख विशेष महत्त्वाचा आहे. त्यावरून नागनिका ही श्रीसातकर्णीची पत्नी असल्याचे मानले जाते. महारठी त्रनकयिर हा नागनिकेचा पिता असावा, असे वा. वि. मिराशी यांनी मांडले आहे.

शेवटच्या दोन राजकुमारांचा संबंध सातकर्णी आणि नागनिकेच्या पुत्रांशी जोडला जातो. त्यामुळे नाणेघाटातील हे लेणे सातवाहन राजघराण्याशी संबंधित प्रतिमागृह असावे, असे अनेक अभ्यासकांचे मत आहे.

राणी नागनिकेचा प्रसिद्ध शिलालेख

नाणेघाटाचे सर्वात मोठे ऐतिहासिक वैशिष्ट्य म्हणजे सातवाहन राणी नागनिकेचा ब्राह्मी लिपीतील प्राकृत भाषेतील शिलालेख. हा शिलालेख सातवाहनकालीन राजकीय, धार्मिक, सामाजिक आणि आर्थिक जीवनाचा महत्त्वपूर्ण स्रोत मानला जातो.

शिलालेख सध्या मुख्यतः दोन भिंतींवर आढळतो. अनेक अक्षरे काळाच्या ओघात नष्ट झाली असली तरी उपलब्ध मजकुरातून त्या काळातील परिस्थितीबाबत महत्त्वपूर्ण माहिती मिळते.

या शिलालेखाच्या अभ्यासात डब्ल्यू. एच. साईक्स, जेम्स प्रिन्सेप, रेव्हरंड जॉन स्टीव्हन्सन, भगवानलाल इंद्रजी, योहान ब्यूलर, वा. वि. मिराशी, अजयमित्र शास्त्री, शोभना गोखले आदी विद्वानांचे योगदान महत्त्वाचे आहे.

उपलब्ध पुराभिलेखीय अभ्यासानुसार हा लेख साधारणतः इ.स.पूर्व दुसरे–पहिले शतक या कालखंडाशी संबंधित मानला जातो.

प्राचीन नाणकशास्त्रासाठी महत्त्वाचा पुरावा

नाणेघाटाच्या शिलालेखात ‘कार्षापण’ आणि ‘प्रसर्पक’ यांसारख्या नाण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे भारतीय प्राचीन नाणकशास्त्राच्या अभ्यासासाठीही हा लेख महत्त्वाचा मानला जातो.

याशिवाय शिलालेखामध्ये विविध संख्यांचा मोठ्या प्रमाणात वापर झालेला दिसतो. त्यामुळे तत्कालीन लेखा-व्यवहार, दानव्यवस्था आणि संख्याज्ञानाचा अभ्यास करण्यासाठीही हा पुरावा महत्त्वाचा ठरतो.

सातवाहन सत्तेची व्यापकता दाखवणारे पुरावे

नाणेघाट आणि जुन्नर परिसरातील पुरावे एकत्रितपणे पाहिल्यास सातवाहनकालीन महाराष्ट्रातील राजकीय आणि व्यापारी हालचालींचे चित्र स्पष्ट होते.

इ.स. १९७६ मध्ये जुन्नर परिसरात प्रसिद्ध नाणकशास्त्रज्ञ पी. जे. चिन्मुळगुंद यांना सातकर्णी आणि नागनिका यांचे चांदीचे संयुक्त नाणे मिळाले. त्यावर ब्राह्मी लिपीत ‘नायनिका’ आणि ‘सिरी सातकनी’ अशी नावे असल्याचे नमूद केले जाते. हे नाणे सातवाहन इतिहास आणि नागनिकेच्या स्थानाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वपूर्ण मानले जाते.

तसेच नाणेघाटातून कोकणाकडे जाणाऱ्या मार्गावरील पाण्याच्या टाक्यावर वासिष्ठीपुत्र स्कंद सातकर्णीशी संबंधित शिलालेखाचा उल्लेख भगवानलाल इंद्रजी यांच्या संशोधनात आढळतो.

राणी नागनिका : राजघराण्यातील महत्त्वाची व्यक्ती

नागनिका ही सातवाहन राजा पहिला सातकर्णी याची पत्नी होती. तिचे वडील महारठी त्रनकयिर असल्याचे पुराभिलेखीय अभ्यासातून मांडले गेले आहे. सातकर्णीच्या कारकीर्दीशी आणि त्याच्या पश्चातच्या राजकीय परिस्थितीशी नागनिकेचे नाव जोडले जाते.

नाणेघाटातील तिचा शिलालेख हा केवळ धार्मिक यज्ञांची यादी नाही. तो तत्कालीन राजसत्ता, दानव्यवस्था, संपत्ती, नाणेप्रणाली आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण प्राथमिक पुरावा आहे.

शिलालेखाच्या प्रारंभी प्रजापती, धर्म, इंद्र, संकर्षण, वासुदेव, चंद्र, सूर्य, कुमार आणि दिक्पालांचा उल्लेख येतो. त्यामुळे त्या काळातील धार्मिक-सांस्कृतिक वातावरणाचा अभ्यास करण्यासाठीही या लेखाला विशेष महत्त्व प्राप्त होते.

नाणेघाट : महाराष्ट्राच्या प्राचीन जागतिक व्यापाराचा दुवा

नाणेघाटाचा अभ्यास केवळ एका घाटाच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो प्राचीन महाराष्ट्राच्या व्यापारी आणि सांस्कृतिक इतिहासाशी जोडला जातो.

पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरे, कोकणातील व्यापारी मार्ग, जुन्नरचे व्यापारी केंद्र आणि दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशांशी जोडलेली वाहतूक यामुळे नाणेघाट हा प्राचीन व्यापारव्यवस्थेतील महत्त्वाचा दुवा होता.

या मार्गावरून व्यापारी, सार्थवाह, यात्रेकरू आणि विविध प्रदेशांतील प्रवासी ये-जा करीत असावेत. अशा प्रवाशांना सातवाहन राजसत्तेची आर्थिक व राजकीय ताकद आणि धार्मिक परंपरांची माहिती मिळावी, या दृष्टीने शिलालेखाचे सार्वजनिक स्वरूपही लक्षात घेण्यासारखे आहे.

पुरातत्त्वीय वारशाचे संवर्धन आवश्यक

नाणेघाटातील लेणी, शिलालेख, प्रतिमांचे अवशेष, प्राचीन जलव्यवस्था आणि घाटमार्ग हे महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासाचे अमूल्य पुरावे आहेत. त्यामुळे या परिसराचे संवर्धन, शास्त्रीय पद्धतीने दस्तऐवजीकरण आणि सर्वसामान्यांना इतिहास समजावून सांगण्यासाठी माहितीफलक व अभ्यासकेंद्रांची आवश्यकता आहे.

भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या संरक्षणाखाली असलेले नाणेघाट हे प्राचीन महाराष्ट्रातील सातवाहन इतिहासाचा अभ्यास करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे स्थळ आहे.

नाणेघाट म्हणजे केवळ डोंगरातील एक प्राचीन घाट नव्हे; तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासाचा दगडावर कोरलेला दस्तऐवज आहे. येथे आढळणारा राणी नागनिकेचा शिलालेख, सातवाहन राजघराण्याच्या प्रतिमांचे अवशेष, प्राचीन व्यापारमार्ग आणि नाणे-जकातीशी संबंधित पुरावे यामुळे नाणेघाटाला भारतीय इतिहासाच्या अभ्यासात विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे.

सातवाहनकालीन महाराष्ट्रातील राजसत्ता, व्यापार, अर्थव्यवस्था, धर्म, दानव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवन समजून घेण्यासाठी नाणेघाट आजही एक महत्त्वाचा प्राथमिक पुरातत्त्वीय स्रोत म्हणून उभा आहे.

संदर्भ :
१. Ajay Mitra Shastri, The Satavahanas and The Western Kshatrapas: A Historical Framework, Nagpur, 1998.
२. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर : इतिहास – प्राचीन काळ, खंड १, मुंबई, २००३.
३. वा. वि. मिराशी, सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख, मुंबई, १९७९.