बुद्धांच्या बत्तीस शारीरिक लक्षणांवर आधारावर आणि वर्णनांच्या आधारेच गणपतीच्या मुर्त्या घडवल्या गेल्या

आम्ही भारतीय, साप्ताहिक

‘गणपती’ हे धम्मराज बुद्धांचे प्रतीक मानले जाते आणि सम्राट अशोक हे त्यांचे राजकीय प्रतीक आहेत. बौद्ध धर्मात हत्ती हे एक महत्त्वपूर्ण प्रतीक आहे. पांढरा हत्ती हा तथागत बुद्धांच्या जन्माचे प्रतीक आहे; म्हणूनच, लहान हत्तीच्या (बाल गणेशाच्या) रूपात बाल बुद्धांचेही चित्रण केले जाते. हत्ती हे बुद्धांचे प्रतीक मानले जात असल्याने, हत्तींची शिल्पे घडवून आणणारे सम्राट अशोक हे जगातील पहिले शासक होते. ओडिशामधील धौली (किंवा धौलागिरी) येथे अशोकाने एका मोठ्या टेकडीला हत्तीचा आकार दिला आणि तिथे कलिंग विजयाची नोंद कोरली. बौद्ध धर्मात हत्तीला इतके महत्त्व आहे की, प्रत्येक बौद्ध लेण्यांच्या ठिकाणी हत्तींची शिल्पे आढळतात; किंबहुना, महाराष्ट्रातील मुंबई येथे मौर्यकालीन ‘एलिफंटा लेणी’ देखील निर्माण करण्यात आली होती.

बौद्ध साहित्यानुसार, एका आदर्श आणि न्यायप्रिय राज्यकर्त्याचे स्वरूप खऱ्या अर्थाने साकारण्यासाठी ‘धम्मराजा’ने हत्तीची स्वारी म्हणून निवड करणे अपेक्षित होते; कारण हत्ती हे बुद्धांच्या मार्गाचा स्वीकार करण्याचे प्रतीक मानले जाई. याच आदर्श प्रतिमेचे दर्शन घडवण्यासाठी सम्राट अशोकाने आपल्या साम्राज्यातील विविध ठिकाणी हत्तींची शिल्पे उभारली होती. अशोकाचा आदर्श समोर ठेवून, बॅक्ट्रियाचा (सध्याचा अफगाणिस्तान) बौद्ध राजा ‘डेमेट्रियस’ याने हत्तीच्या मस्तकाचा आकार असलेला शिरोभूषणाचा (मुकुटाचा) प्रकार स्वीकारला आणि त्यावर हेच चिन्ह असलेली नाणी चलनात आणली. ‘डेमेट्रियस’ या नावाचा अर्थ ‘धम्ममित्र’ (धम्माचा मित्र) असा होतो. हत्तीला ‘गजराज’ असेही संबोधले जाते; त्यामुळेच बौद्ध राजे आणि सम्राटांचा उल्लेख अनेकदा ‘गजपती’ किंवा ‘गणपती’ असा केला जात असे. एलिफंटा येथील बौद्ध लेण्यांमधील पुराव्यांवरून असे दिसून येते की, सम्राट अशोक आणि त्यांचे मौर्यकालीन वारसदार ‘गजराज’ यांना अत्यंत महत्त्व देत असत. म्हणूनच, आजही मुंबईतील लोक “गणपती बाप्पा मोरया” या जयघोषाद्वारे ‘धम्म-राज’ अशोकाचे स्मरण करतात. आजही भारतातील सर्वात भव्य गणेशोत्सव मुंबईत साजरा केला जातो, कारण हे शहर ‘बाम-मौर्यांचे’ (Bam-Mauryas) शहर—म्हणजेच ‘बॉम्बे’ (Bombay) शहर—आहे. गणपती किंवा गजपती यांचा ब्राह्मणी परंपरेशी कोणताही संबंध नाही; वेद किंवा उपनिषदांमध्ये हत्तींचा उल्लेख आढळत नाही. गुप्त काळात—बौद्ध धर्माविरुद्धच्या प्रति-क्रांतीदरम्यान—बौद्ध ‘गजपती’ या चिन्हाचे महत्त्व कमी करण्याच्या उद्देशाने ब्राह्मणांनी ‘गाणपत्य’ पंथाची सुरुवात केली. बौद्ध गणपतीचे ‘ब्राह्मणीकरण’ करण्यासाठी त्या काळात अनेक काल्पनिक पुराणे रचली गेली आणि पार्वतीच्या शरीरावरील मळापासून (घाणीपासून) गणपतीचा जन्म झाला, अशी एक पौराणिक कथा तयार करण्यात आली. बुद्धांची माता महामाया यांच्या स्वप्नात जो हत्ती (जो बुद्धांचे प्रतीक होता) दिसला होता, त्याचे रूपांतर पुराणांच्या लेखकांनी पार्वतीच्या शरीरावरील मळापासून निर्माण झालेल्या रूपात केले. बुद्ध हे ज्ञानाचे प्रतीक असल्याने, गणपतीलाही ज्ञानाची देवता मानले गेले. अशा प्रकारे, बुद्धांशी संबंधित हत्तीचे प्रतीक पुसून टाकण्याच्या उद्देशाने रचलेल्या पौराणिक कथांमुळे, हत्तीचे प्रतीक आणि ‘गणपती’ (जे मूळचे बौद्ध राजे होते) या दोघांचेही ‘ब्राह्मणीकरण’ झाले. सतराव्या शतकात पेशव्यांच्या काळात ‘गणेश उपनिषद’ रचले गेले; या काळात पेशव्यांनी बौद्ध देवता असलेल्या गणपतीचा स्वीकार केला आणि त्याचे ‘ब्राह्मणीकरण’ केले. तथापि, गणपती ही मूळची बौद्ध देवता असल्याने त्याला ‘वक्रतुंड’ आणि ‘विनायक’ अशीही संबोधले जात असे—ज्यामध्ये ‘विनायक’ हा शब्द विनाशकारी देवतेचा निर्देश करतो. वास्तविक पाहता, ‘विनायक’ ही संज्ञा अशा बौद्ध राजा किंवा धर्मप्रसारकासाठी वापरली जात असे, जो बौद्ध ‘विनय’ (भिक्खू संघासाठीची आचारसंहिता) यांचा प्रसार करतो. ‘गणेश उपनिषदा’मध्ये गणपतीची बत्तीस वैशिष्ट्ये (लक्षणे) नमूद केली गेली—जी बुद्धांच्या बत्तीस शारीरिक लक्षणांवर आधारित होती—आणि या वर्णनांच्या आधारेच गणपतीच्या मूर्ती घडवल्या गेल्या. अशा प्रकारे, ‘गजपती’ हे बौद्ध प्रतीक आणि गणपती ही बौद्ध देवता यांचे ब्राह्मणीकरण झाले. ‘मनुस्मृती’मध्ये गणपती हा शूद्रांचा देव असल्याचे म्हटले आहे आणि जगप्रसिद्ध इतिहासकार पॅट्रिक ऑलिव्हेल यांच्या मते, ‘शूद्र’ म्हणून ज्यांचा उल्लेख केला गेला आहे ते बौद्धच होते. यावरून हे स्पष्ट होते की, गणपती हा बौद्धांचा देव आहे.

– डॉ. प्रताप चाटसे, प्रबुद्ध भारत मिशन