आम्ही भारतीय, साप्ताहिक
– कपिल पाटील
मोदी आणि भाजपच्या हुकूमशाहीविरुद्धची नाराजी संघटित करण्यात ज्येष्ठ विरोधी पक्षनेते अपयशी ठरले. ‘जनरेशन झेड’ (Gen Z) च्या तरुणांनी हा गतिरोध तोडला—आणि जर याचे श्रेय कोणाला द्यायचे असेल, तर ते पूर्णपणे अभिजित दीपके यांनाच जाते, इतर कोणालाही नाही. दीपके आणि त्यांच्या मित्रांमुळेच देशभरात पसरलेल्या या असंतोषाला अखेर वाचा फुटली. राजकीय पक्षांच्या संघटित विरोधात आणि दीपके यांच्या आवाहनाला तरुणांकडून व सर्वसामान्यांकडून मिळालेल्या उत्स्फूर्त प्रतिसादात मोठा फरक आहे. सरकारला विरोधी पक्षांची भीती वाटत नाही; त्यांना भीती वाटते ती या चळवळीची. मात्र, अभिजीतच्या भारतात परतल्यापासून, ‘जनरेशन झेड’ (Gen Z) ला आपल्या बाजूने वळवण्यासाठी भाजपने सर्वतोपरी प्रयत्न सुरू केले आहेत; तर दुसरीकडे, मुख्य विरोधी पक्षाचे स्वयंघोषित किंवा नियुक्त ‘इन्फ्लुएन्सर-प्रोपॅगँडिस्ट’ (प्रचारक) स्वतः अभिजीत दीपकेला ट्रोल करण्यात मग्न आहेत. नेहा बोरा आणि अभिजीत दीपके यांची तुलना करताना हे तथाकथित प्रचारक ज्या भाषेचा वापर करतात, ती अत्यंत आक्षेपार्ह आहे. हे स्पष्टपणे जातीभेदाचे प्रकरण आहे. जे लोक कट्टर हिंदुत्वाला ‘सौम्य हिंदुत्वा’द्वारे प्रत्युत्तर देण्याची वकिली करतात, ते स्वतःही ‘मनु-केंद्रित’ (जातिवादी) मानसिकतेत अडकलेले आहेत. जातीचा प्रश्न काही केल्या संपण्याचे नाव घेत नाहीये.अभिजित दिपके कोणाचा आहे, तो कोणाशी संबंधित आहे किंवा तो पुढे काय करेल, हे प्रश्न महत्त्वाचे नाहीत.
देशातील सध्याचा गतिरोध मोडून काढून, या तरुणाने तीन महत्त्वपूर्ण गोष्टी साध्य केल्या आहेत:
१) त्याने असहमतीला (मतभेदाला) अवकाश आणि आवाज मिळवून दिला आहे.
२) त्याने इतिहासाचा भार झुगारून देऊन गांधी आणि आंबेडकर यांच्या विचारांच्या समन्वयाचा मार्ग दाखवला आहे—आणि हे स्पष्ट केले आहे की, लोकशाही व राज्यघटनेचे रक्षण करण्याचा मार्ग नेमका याच समन्वयातून जातो.
३) आतापर्यंत, मग ती सामाजिक चळवळ असो किंवा इतर विविध क्षेत्रे, नेतृत्व मोठ्या प्रमाणावर उच्चभ्रू वर्गाच्या हातात राहिले आहे. आता आंबेडकरी विचारांनी प्रेरित झालेली आणि जातीच्या सीमा ओलांडणारी नवीन पिढी नेतृत्वाची धुरा सांभाळत आहे. हा एक महत्त्वपूर्ण बदल आहे.”क्रांती बॉम्ब किंवा पिस्तुलाच्या गोळ्यांनी घडत नाही. हिंसाचारातून क्रांती बहरत नाही“—हे शब्द भगतसिंगांचे होते. या विधानातून त्यांनी हिंसाचाराच्या मर्यादा आणि अहिंसेचे महत्त्व अधोरेखित केले होते. काही लोक (ट्रोलर्स) नेहा बोरा यांना ‘स्त्री भगतसिंग’ (लेडी भगतसिंग) असे संबोधतात.अभिजित, सौरभ आणि रांका का हे एका बाजूला उघडपणे ‘सत्याग्रह‘ करत असताना, दुसऱ्या बाजूला त्याच प्रथेची थट्टाही करतात. जेव्हा हे लोक ‘गनिमी रणनीती’चा (guerrilla tactics) पुरस्कार करतात आणि बांगलादेशातील शेख हसीना यांना सत्तेवरून हटवणाऱ्या प्रतिक्रियावादी चळवळीशी स्वतःला जोडून घेतात, तेव्हा ते अत्यंत गोंधळात टाकणारे वाटते.
नेहा बोरा यांचा संघर्ष नक्कीच कौतुकास्पद आहे; मात्र, या असंतोषाला जन्म देण्याचे काम अभिजित दिपके यांनी केले आहे. शोषित वर्गासाठी मार्क्सचे विचार पूर्णपणे अस्वीकार्य आहेत असे नाही, परंतु भारतासाठी पुढचा मार्ग हा गांधी आणि आंबेडकर यांच्या विचारांच्या समन्वयातूनच आखला गेला पाहिजे.आज ते नेहालाही सोबत घेऊन आले आहेत. ‘मृदू हिंदुत्व’ (soft Hindutva) मानणाऱ्यांच्या मनातून जेव्हा ‘मनू’ची प्रतिमा पूर्णपणे पुसली जाईल, तेव्हा कदाचित ते अभिजीत आणि त्याच्या सहकाऱ्यांचे स्वागतही करतील. बदलाचा मार्ग तेव्हाच मोकळा होईल, जेव्हा राजकीय सोयीसाठी क्षणात प्रादेशिक संबंधांना तिलांजली देणे आणि त्याच वेळी स्वतःच्या चळवळीची तुलना महात्मा गांधींच्या चळवळीशी करणे, अशा प्रकारच्या प्रथा थांबवल्या जातील. गांधी, आंबेडकर, लोहिया आणि पेरियार यांचे मार्ग जेव्हा एकत्र येतील, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने प्रगती शक्य होईल.
– कपिल पाटील
