दिल्लीतील निवडणूक आयोगाविरोधातील आंदोलनात ‘वन पीस’ची चर्चा; नेहा बोराच्या टी-शर्टने वेधले देशाचे लक्ष

आम्ही भारतीय, साप्ताहिक

दिनेश बोधिराज|१४ ऑक्टोबर २०२६

दिल्लीतील मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या राजीनाम्याच्या मागणीसाठी सुरू असलेल्या आंदोलनात अखिल भारतीय विद्यार्थी संघटनेच्या (AISA) राष्ट्रीय अध्यक्षा नेहा बोरा यांनी परिधान केलेल्या लाल टी-शर्टमुळे एका जपानी मंगा आणि ॲनिमे मालिकेची चर्चा देशभर सुरू झाली आहे. या टी-शर्टवर प्रसिद्ध जपानी मालिका One Piece मधील ‘स्ट्रॉ हॅट पायरेट्स’चे चिन्ह होते. स्वातंत्र्य, अन्यायाविरोधातील संघर्ष आणि तरुणांच्या एकजुटीशी जोडले गेलेले हे काल्पनिक चिन्ह आता विविध देशांतील आंदोलनांमध्येही दिसत आहे. १० ऑक्टोबर २०२६ रोजी दिल्लीतील जंतरमंतर परिसरात झालेल्या आंदोलनादरम्यान नेहा बोरा यांच्या टी-शर्टकडे प्रसारमाध्यमांचे आणि सोशल मीडियाचे लक्ष वेधले गेले. मात्र, या आंदोलनाचा मुख्य मुद्दा टी-शर्ट नसून मतदार याद्यांच्या विशेष सखोल पुनरावलोकनावरून (SIR) उपस्थित करण्यात आलेले प्रश्न आणि मुख्य निवडणूक आयुक्तांच्या राजीनाम्याची मागणी हा होता.

‘वन पीस’ म्हणजे काय?

ONE PIECE.com（ワンピース ドットコム）

‘वन पीस’ (ONE PIECE) ही जपानी लेखक आणि चित्रकार एइचिरो ओडा यांनी निर्माण केलेली जगप्रसिद्ध मंगा मालिका आहे. तिचे प्रकाशन १९९७ मध्ये सुरू झाले. या कथेवर आधारित ॲनिमेशन मालिका १९९९ पासून प्रसारित होत आहे. समुद्रातील साहस, मैत्री, स्वातंत्र्य, अन्यायाविरोधातील संघर्ष आणि एका महान खजिन्याचा शोध हे या कथेचे प्रमुख विषय मंकी डी. लफी — कथेचा नायकलफी हा समुद्री चाच्यांचा राजा बनण्याचे स्वप्न पाहणारा तरुण आहे. तो आपल्या साथीदारांसोबत समुद्र प्रवास करतो. त्याच्या व्यक्तिमत्त्वात स्वातंत्र्याची ओढ, मित्रांप्रती निष्ठा आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची वृत्ती दिसते. कवटी, आडवी-उभी छेदणारी हाडे आणि त्यावर असलेली गवताची टोपी असे या चिन्हाचे स्वरूप आहे. इंग्रजीत अशा समुद्री चाच्यांच्या ध्वजाला ‘जॉली रॉजर’ म्हटले जाते. आंदोलनांमध्ये हे चिन्ह स्वातंत्र्य, प्रतिकार आणि एकजुटीचे प्रतीक म्हणून वापरले जात आहे. ६० कोटींपेक्षा अधिक प्रती ४ मार्च २०२६ रोजी जाहीर केलेला अधिकृत आकडा जपानमधील प्रकाशक शुएशाच्या अधिकृत ‘वन पीस’ संकेतस्थळानुसार, जगभरात या मंगा मालिकेच्या एकत्रित प्रकाशित प्रतींची संख्या ६० कोटींपेक्षा अधिक झाली होती. त्यापैकी जपानमध्ये ४५ कोटींपेक्षा अधिक आणि परदेशात १५ कोटींपेक्षा अधिक प्रती होत्या. तो मंगा पुस्तकांच्या जगभरातील एकत्रित प्रकाशित प्रतींचा आहे.

१० ऑक्टोबर २०२६ रोजी दिल्लीतील आंदोलनात नेहा बोरा यांना दिल्ली पोलिसांनी डिटेन केले होते. नेहा बोरा या अखिल भारतीय विद्यार्थी संघटनेच्या (AISA) राष्ट्रीय अध्यक्षा आहेत. १० ऑक्टोबर रोजी दिल्लीतील जंतरमंतर परिसरात मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या राजीनाम्याच्या मागणीसाठी झालेल्या आंदोलनात त्या सहभागी झाल्या होत्या. या आंदोलनाचे आवाहन ‘ कॉक्रोच जनता पार्टी’ (CJP) आणि विविध विद्यार्थी संघटनांनी केले होते. मतदार याद्यांच्या विशेष सखोल पुनरावलोकनाच्या (SIR) प्रक्रियेवर आक्षेप नोंदवणे, निवडणूक प्रक्रियेतील पारदर्शकता आणि मतदारांच्या हक्कांबाबत उत्तर दायित्वाची मागणी करणे हे आंदोलनाचे प्रमुख मुद्दे होते.

विद्यार्थी संघटना आणि CJP यांनी १० ऑक्टोबर रोजी आंदोलन करण्याबाबत दिल्ली पोलिसांना पूर्वसूचना दिल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले. १० ऑक्टोबर रोजी जंतरमंतर परिसरात आंदोलन झाले. नेहा बोरा यांनी लाल रंगाचा ‘वन पीस’ चिन्ह असलेला टी-शर्ट घातला होता. पोलिसांनी त्यांच्यासह अनेक आंदोलकांना ताब्यात घेतले. १२ ऑक्टोबर रोजी विरोधी पक्षांच्या नेत्यांनी आणि कार्यकर्त्यांनी मतदार यादीतील बदलांना आव्हान देण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाकडे धाव घेतली. मतदारांची नावे वगळण्याच्या प्रक्रियेची तपासणी आणि संरक्षणात्मक उपायांची मागणी करण्यात आली. १३ ऑक्टोबर रोजी CJP च्या काही नेत्यांना आंदोलनादरम्यान बॅरिकेड्स ओलांडल्यानंतर पोलिसांनी ताब्यात घेतले.

मतदार याद्यांवरून वाद का?

आंदोलक आणि विरोधी पक्षांचा आरोप आहे की, मतदार याद्यांच्या पुनरावलोकनात मोठ्या प्रमाणावर नावे वगळल्याने पात्र मतदारांच्या मतदानाच्या हक्कांवर परिणाम होऊ शकतो. १३ कोटींपेक्षा अधिक नावे वगळण्यात आली. त्यात मृत व्यक्ती, स्थलांतरित आणि शोधता न आलेल्या मतदारांचा समावेश आहे.

३. जपानी कार्टूनचे चिन्ह जागतिक आंदोलनांचे प्रतीक कसे बनले.

‘वन पीस’मधील ध्वजाचा वापर नेपाळमधील २०२५ च्या तरुणांच्या आंदोलनांत आणि इंडोनेशिया, फिलिपिन्स, ब्रिटन तसेच फ्रान्समधील काही आंदोलनांतही वापर झाला. हे चिन्ह केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित राहिलेले नाही तर वेगवेगळ्या देशांतील तरुण त्याला आपापल्या आंदोलनाच्या संदर्भात अर्थ देत आहेत. या चिन्हाच्या लोकप्रियतेमागे तीन महत्त्वाचे पैलू आहेत.

१. स्वातंत्र्याची आकांक्षा: कथेतील पात्रे स्वतःच्या ध्येयासाठी प्रवास करतात आणि त्यांच्यावर अन्याय करणाऱ्या शक्तींना आव्हान देतात.

२. मैत्री आणि संघटन: वेगवेगळ्या स्वभावाची पात्रे एका सामूहिक उद्दिष्टासाठी एकत्र येतात. त्यामुळे संघटित प्रतिकाराची कल्पना या चिन्हाशी जोडली जाते.

३. तरुणांची डिजिटल संस्कृती: सोशल मीडिया, ॲनिमे आणि इंटरनेटवरील दृश्य प्रतीकांमुळे तरुण आपले विचार कमी शब्दांत आणि सहज ओळखता येणाऱ्या पद्धतीने मांडतात.मात्र, प्रत्येक देशातील आंदोलनाचा संदर्भ वेगळा असतो. ‘वन पीस’चे चिन्ह वापरणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीची राजकीय भूमिका एकसारखी आहे किंवा सर्व आंदोलने एकाच संघटनेशी संबंधित आहेत, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

४. नेहा बोरा यांच्या टी-शर्टची चर्चा ही केवळ एका जपानी कार्टून नसून आजच्या तरुणांच्या राजकीय अभिव्यक्तीतील बदलाचे उदाहरण आहे. पारंपरिक घोषणांसोबतच चित्रपट, मंगा, ॲनिमे आणि इंटरनेट संस्कृतीतील प्रतीकांचा वापर करून तरुण आपली भूमिका मांडत आहे. लोकशाहीत निवडणूक आयोगासारख्या घटनात्मक संस्थांच्या कामकाजावर प्रश्न विचारण्याचा आणि पारदर्शकतेची मागणी करण्याचा अधिकार नागरिकांना आहे.

‘वन पीस’च्या काल्पनिक समुद्रप्रवासात स्वातंत्र्य आणि मैत्रीला महत्त्व आहे. त्याचबरोबर प्रत्यक्ष लोकशाहीत मतदाराचा अधिकार, घटनात्मक उत्तरदायित्व आणि शांततापूर्ण आंदोलन यांना महत्त्व आहे. या दोन गोष्टींची तुलना करताना त्यांतील फरक लक्षात ठेवून, तरुणांनी वापरलेल्या प्रतीकांचा सामाजिक संदर्भ समजून घेणे आवश्यक आहे.