
आम्ही भारतीय,साप्ताहिक
दिनेश बोधिराज / संपादक
दिवाळी सात दिवस का साजरी केली जाते?
दिवाळी हा सम्राट अशोकाने उभारलेल्या ८४,००० स्तूपांच्या (पवित्र अवशेष जतन करणारी स्मारके) उद्घाटनाचा उत्सव आहे, जो सलग सात दिवस चालला होता. (संदर्भ: ‘दीपवंश’, अध्याय ६, श्लोक ९८) सम्राट अशोकानेच या उत्सवाची आखणी केली होती, ज्यामध्ये संपूर्ण आठवडाभर म्हणजेच सात दिवस विविध उपक्रम किंवा कार्यक्रम आयोजित केले गेले होते. याच कारणामुळे, तेव्हापासून दिवाळी सात दिवस साजरी केली जाते. यात गरिबांना उदारपणे दान देणे; भिक्खूंना औषधे व आवश्यक वस्तू अर्पण करणे; धम्मावरील प्रवचनांचे आयोजन करणे; आपापल्या शहरातील स्तूप, चैत्य आणि विहारांना दिवे व फुलांच्या माळांनी सजवणे; उपोसथ व्रताचे पालन करणे; बुद्धांचे अवशेष जतन करण्यासाठी नव्याने उभारलेल्या स्तूपांची विविध वाद्यांच्या गजरात पूजा करणे; आणि एकमेकांना भेटवस्तू देणे यांसारख्या कृतींचा समावेश होता. (संदर्भ – महावंश, अध्याय ५) रामायणात भगवान श्रीरामांच्या अयोध्येत परतण्याच्या प्रसंगात दिव्यांच्या रांगा लावून सजावट केल्याचा उल्लेख कुठेही आढळत नाही; उलट, असा उल्लेख ‘महावंश’ आणि ‘दीपवंश’ यांसारख्या प्राचीन बौद्ध ग्रंथांमध्ये दिसून येतो. श्रीलंकेतील ‘महावंश’ या प्राचीन बौद्ध ग्रंथामध्ये एका भव्य, आठवडाभर चालणाऱ्या उत्सवाचे वर्णन आहे, ज्यामध्ये सर्वत्र दिव्यांच्या रांगा लावल्या जात असत. दिवाळीव्यतिरिक्त असा दुसरा कोणता उत्सव असू शकतो, जो पूर्ण आठवडाभर चालतो आणि ज्यामध्ये दिव्यांच्या रांगा लावल्या जातात? लक्ष्मीपूजन का केले जाते? हा दिवस बुद्धांची माता ‘महामाया’ हिच्या पूजेसाठी समर्पित आहे. पुढे महामाया हीच ‘महालक्ष्मी’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

सम्राट अशोकाने उभारलेल्या अनेक स्तूपांच्या प्रवेशद्वारांवर महामायेच्या प्रतिमा स्थापित केल्या होत्या; यावरून असे दिसून येते की, या दिवशी महामायेची पूजा करण्याची प्रथा सम्राट अशोकाच्या काळापासून अस्तित्वात आहे. महालक्ष्मीची प्रतिमा ही प्रत्यक्षात बुद्धांच्या मातेचे चित्रण आहे; म्हणूनच ती असंख्य प्राचीन स्तूप, विहार (मठ) आणि लेण्यांमध्ये (दगडांत कोरलेल्या गुहांमध्ये) आढळते. बुद्धांच्या मातेची खरी ओळख पुसून टाकण्यासाठी, काही ढोंगी धार्मिक नेत्यांनी ‘समुद्रमंथन’ सारख्या अवैज्ञानिक कथा रचल्या आणि तिला विष्णूची पत्नी म्हणून चुकीच्या पद्धतीने सादर करून लोकांची दिशाभूल केली. विज्ञानानुसार, चंद्राची निर्मिती ४ ते ५ अब्ज वर्षांपूर्वी झाली. जर आपण ‘समुद्रमंथन’ची कथा ज्यानुसार चंद्र या मंथनातून निर्माण झाला असे मानले जाते ती स्वीकारली, तर आपल्याला असेही मानावे लागेल की ‘समुद्रमंथन’ची घटना ४ ते ५ अब्ज वर्षांपूर्वी घडली होती. जर आपण असे मानले की ‘समुद्रमंथन’ काही हजार वर्षांपूर्वीच घडले होते, तर आपल्याला असाही निष्कर्ष काढावा लागेल की चंद्र स्वतः केवळ काही हजार वर्षे जुना आहे. गोवर्धन पूजा अंगणात का केली जाते? लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी, घरांच्या अंगणात माती किंवा शेणापासून विविध प्रकारचे ढिगारे (पिंड) तयार केले जातात. हे एका प्रतीकात्मक सादरीकरणाचे किंवा पुनर्निर्माणाचे रूप आहे, जे सम्राट अशोकाने उभारलेल्या ८४,००० स्तूपांच्या उद्घाटनाच्या स्मरणार्थ आयोजित उत्सवाशी संबंधित आहे. या दिवशी लोक माती आणि शेणापासून विविध आकारांचे ‘स्तूप’ (ढिगारे) तयार करून त्यांची पूजा करतात. मात्र, त्यांच्या धर्मात शिरकाव केलेल्या कपटी धार्मिक व्यक्तींनी (ब्राह्मणी पुरोहितांनी) दिशाभूल केल्यामुळे, आज लोक या स्तूपांना ‘गोवर्धन पर्वत’, ‘पाच पांडव’, ‘गवळणी’ किंवा अशाच इतर अनेक नावांनी संबोधतात! उत्तर भारतात, या कपटी धार्मिक व्यक्तींनी ‘स्तूप’ पूजेला ‘गोवर्धन पूजा’ असे नवीन नाव देऊन लोकांची फसवणूक केली आहे. आजची दिवाळी म्हणजे सम्राट अशोकांचा ‘दीपदान’ उत्सव तर नाही ना? याचे उत्तर ‘हो’ असे आहे! याचा पुरावा काय? याचा पुरावा ह्युएन त्सांग (Xuanzang) याच्या प्रवासवर्णनांत मिळतो. ह्युएन त्सांगने बल्ख (Balkh) प्रदेशात पाहिलेल्या एका उत्सवाचा उल्लेख केला आहे हा उत्सव कार्तिक महिन्यात, ‘छठ’ (Chhath) सणाच्या आसपास येतो आणि यात झाडूची पूजा केली जाते. आजचा दिवाळीचा सणही कार्तिक महिन्यात, ‘छठ’ सणाच्या जवळच येतो; आणि विशेष म्हणजे, आजही दिवाळीच्या काळात झाडूची पूजा केली जाते!दिवाळीत झाडूची पूजा का केली जाते?हा उत्सव बुद्धांचे अवशेष जतन करण्यासाठी उभारलेल्या ८४,००० स्तूपांशी संबंधित असला, तरी काही स्तूप बुद्धांनी वापरलेल्या विशिष्ट वस्तू जसे की त्यांचा झाडू, भिक्षापात्र, हात-पाय धुण्यासाठी वापरली जाणारी भांडी आणि त्यांची छत्री यांच्या जतनासाठीही उभारले गेले होते. जे स्तूप बुद्धांचे अवशेष ठेवण्यासाठी बांधले गेले, त्यांना ‘शारीरिक स्तूप’ (अवशेष-स्तूप) असे म्हणतात; तर ज्या स्तूपांमध्ये बुद्धांनी वापरलेल्या वस्तू ठेवल्या गेल्या, त्यांना ‘पारिभोगिक स्तूप’ (वस्तू-संबंधित स्तूप) असे म्हटले जाते.
चिनी प्रवासी ‘ह्युएन त्सांग’ याने कार्तिक महिन्यात साजरा होणाऱ्या ‘छठ’ उत्सवाच्या वेळी, बुद्धांच्या वापरातील काही वस्तूंची पूजा केली जात असल्याचे स्वतः पाहिले होते. या वस्तूंमध्ये एक झाडू, हात-पाय धुण्यासाठी वापरले जाणारे धातूचे भांडे आणि बुद्धांचा एक दात यांचा समावेश होता. त्याने आपल्या प्रवासवर्णनात या निरीक्षणांची नोंद केली आहे. या परंपरेतूनच, दिवाळी आणि छठच्या काळात नवीन झाडू तसेच धातूची किंवा मातीची विविध भांडी खरेदी करण्याची प्रथा सुरू झाली. याचे कारण असे की, बुद्धांच्या वापरातील मूळ आणि अस्सल वस्तू सर्वत्र उपलब्ध नव्हत्या, म्हणून त्याऐवजी या वस्तूंचा वापर प्रतीकात्मक पूजेसाठी केला जाऊ लागला. भाऊबीज उत्सव हा उत्सव सम्राट अशोकाचा मुलगा ‘महिंद’ आणि मुलगी ‘संघमित्रा’ यांच्या स्मृतीनिमित्त साजरा केला जातो. हे बहीण-भाऊ ८४,००० स्तूपांच्या प्रतिष्ठापनेनिमित्त आयोजित उत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी प्रव्रज्या (संन्यासी जीवन) स्वीकारण्याचा निर्णय घेतात. त्यांनी आपल्या कुटुंबाचा त्याग केला, मुंडण केले, भिक्खू-भिक्खुणींचे वस्त्र परिधान केले आणि धम्माच्या कार्यासाठी सर्वोच्च बलिदान दिले. (संदर्भ: महावंश, अध्याय ५ पहा)परिणामी, हा प्रसंग ‘बहीण-भाऊ’ यांचा उत्सव म्हणून ओळखला जातो. कालांतराने, या घटनेचा खरा इतिहास पुसून टाकण्याच्या उद्देशाने, काही कपटी धार्मिक व्यक्तींनी या प्रसंगाभोवती अनेक बनावट दंतकथा आणि चुकीचे वृत्तांत पसरवले. वसुबारस, धनत्रयोदशी आणि नरक चतुर्दशी यांच्याशी संबंधित इतिहासही लवकरच समोर आणला जाईल. यावरून हे स्पष्ट होते की, आज साजरी केली जाणारी दिवाळी म्हणजे सम्राट अशोकाने उभारलेल्या ८४,००० स्तूपांच्या उद्घाटनाचे स्मरणच आहे. या सणाचा खरा इतिहास लोकांच्या सामूहिक स्मृतीतून पुसून टाकण्यासाठी, दिवाळीला अशास्त्रीय आणि काल्पनिक घटनांशी जसे की रामाचे अयोध्येत परतणे, नरकासुराचा वध, किंवा समुद्रमंथनातून लक्ष्मी आणि धन्वंतरीचे प्रकट होणे जोडण्याचे कारस्थान रचले गेले. भारतीय लोकांची बौद्ध ओळख नष्ट करण्याच्या हेतुपुरस्सर आखलेल्या कटाचा हा एक भाग होता. ‘दीपवंश’ (Dipavamsa) आणि ‘महावंश’ (Mahavamsa) हे इसवी सनाच्या दुसऱ्या ते चौथ्या शतकादरम्यान रचलेले प्राचीन सिंहली ग्रंथ आहेत. या लेखासोबत ‘महावंश’ आणि ‘दीपवंश’ मधील काही पाने दिली आहेत, ज्यांत ‘दीपोत्सव’ (दिव्यांचा उत्सव) याचे वर्णन आढळते. हे वर्णन पाली, हिंदी आणि इंग्रजी अशा तीन भाषांत उपलब्ध आहे.





