अस्पृश्य असुचित जाती – ओबीसींबाबतच्या उच्चजातीय भाकडकथा आणि वास्तवता – प्रा. श्रावण देवरे
अस्पृश्यतेसारखी व्यवस्था टिकून राहण्यासाठी आर्थिक - शोषणाबरोबरच मानसिक आणि सांस्कृतिक पातळीवरील भेदभावही रुजविला गेला
– प्रा. श्रावण देवरे मो. 9422788546
त्यासाहेब महात्मा फुले यांनी ‘महार’ शब्दाची फोड करताना सांगितले की, आर्यांच्या क्रूर आक्रमणाविरुद्ध ज्यांनी सर्वाधिक निकराचा लढा दिला, त्यांना आर्यानी ‘महा-अरि’ म्हणजेच मोठा शत्रू म्हणून कुत्सितपणे संबोधले, याच शब्दातून पुढे ‘महार’ हे जातिवाचक नामकरण झाले, अशी त्यांची मांडणी होती. भीमा-कोरेगावच्या लढाईत महार सैनिकांनी दाखविलेल्या शौर्याचा उल्लेख करताना या लढाऊ परंपरेची आठवण करून दिली जाते. महार समाजाला गावकुसाबाहेर ठेवणे आणि अस्पृश्यतेची वागणूक देणे, या ऐतिहासिक वास्तवामागे सामाजिक बहिष्काराला समर्थन देणाऱ्या समजुती आणि कथांची भूमिका महत्त्वाची होती. एखाद्या समाजघटकाला पिढ्यानपिढ्या अस्पृश्य ठरविणे ही एका दिवसात घडणारी प्रक्रिया नाही. त्यासाठी आर्थिक, सामाजिक आणि मानसिक पातळ्यांवर दीर्घकाळ न चालणारी प्रक्रिया आवश्यक असते. एखाद्या समाजाची आर्थिक न परिस्थिती खालावल्यास त्याला राहते घर विकावे लागू शकते आणि गावाबाहेर वस्ती करावी लागू शकते. आजही दारिद्र्धामुळे काही कुटुंबे गावातील मुख्य वस्तीपासून दूर असलेल्या वस्त्यांमध्ये राहतात. मात्र, आर्थिक परिस्थितीतील बदल आणि एखाद्या समाजाला पिढ्यानपिढ्या अस्पृश्य मानणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. अस्पृश्यतेसारखी व्यवस्था टिकून राहण्यासाठी आर्थिक – शोषणाबरोबरच मानसिक आणि सांस्कृतिक पातळीवरील भेदभावही रुजविला गेला. दारिद्र्यामुळे काही समाजघटकांना मेलेल्या जनावरांचे मांस खावे लागले, फाटके – कपडे वापरावे लागले आणि अतिश्रमाची, कमी प्रतिष्ठेची समजली जाणारी कामे करावी लागली. सतत श्रमाची आणि साफसफाईची कामे करताना स्वच्छतेच्या सुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे त्यांच्या राहणीमानावरही परिणाम झाला. या परिस्थितीचा विचार करण्याऐवजी समाजाने त्यांनाच हीन समजण्यास सुरुवात केली. यातूनच अस्पृश्य समाजाने मंदिर बाटवले, देव अपवित्र केला किंवा त्याच्या स्पर्शांमुळे गावावर संकट येईल, अशा प्रकारच्या भाकडकथा आणि अंधश्रद्धा पसरविल्या गेल्या, असा लेखकाचा युक्तिवाद आहे. अशा समजुतींच्या आधारे स्पर्शबंदी, मंदिरबंदी, सावलीबंदी आणि रोटीबंदी यांसारखे भेदभाव टिकवून ठेवण्यात आले. परिणामी, संबंधित समाजघटकांची आर्थिक, सामाजिक आणि मानसिक कोंडी झाली. या भेदभावाला धार्मिक-सामाजिक परंपरांचे समर्थन मिळाले आणि मनुस्मृतीसारख्या ग्रंथांतील जातीय नियमांनी त्याला वैचारिक आधार दिला. अशाप्रकारे लढाऊ आणि कष्टकरी समाजघटकाला सामाजिकदृष्ट्या कनिष्ठ ठरविण्याची प्रक्रिया विकसित झाली. ओबीसी समाजाची ऐतिहासिक भूमिका आता ओबीसी समाजाच्या अधोगतीचा विचार करूया, लेखकाच्या मांडणीनुसार, बौद्ध क्रांतीच्या काळात वर्णव्यवस्थेतील दासप्रथेला धक्का बसला. दास्यातून मुक्त झालेल्या अनेक लोकांनी शेती आणि शेतीसाठी आवश्यक अवजारे बनविण्याची कामे स्वीकारली. त्यातून उत्पादन आणि व्यवसायावर आधारित ‘पूग’ आणि ‘श्रेणी’ या संघटनांचा विकास झाला. या संघटनांमध्ये शेतकरी, सुतार, लोहार, कुंभार, चांभार, न्हावी, धोबी, माळी, सोनार, तांबट, रंगारी, मेंढपाळ, पाथरवट आणि व्यापारी यांसारखे उत्पादक व सेवाकर्मी समाजघटक सहभागी होते. मालाची वाहतूक करणारे लमाण आणि गावाच्या विविध गरजा पूर्ण करणारे कारागीरही या आर्थिक व्यवस्थेचा भाग होते. समाजाच्या दैनंदिन गरजा भागविणाऱ्या या घटकांना तत्कालीन अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान होते. लेखक या ऐतिहासिक उत्पादक आणि सेवाकर्मी समाजघटकांचा संबंध आजच्या ओबीसी समाजाशी जोडतात. या समाजघटकांनी शेती, हस्तकला, व्यापार आणि विविध सेवा यांच्या माध्यमातून आर्थिक समृद्धी निर्माण केली. बौद्ध धम्माच्या प्रसारासाठी आवश्यक असलेल्या विहारांच्या आणि लेण्यांच्या निर्मितीतही व्यापारी, कारागीर आणि दानशूर व्यक्तींनी योगदान दिले. लेण्यांतील शिलालेखांमध्ये दान देणाऱ्या व्यक्तींची नावे आढळतात. या दानातून तत्कालीन समाजातील आर्थिक व्यवहार, व्यापार आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्य यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो. बौद्ध विहारे केवळ धार्मिक उपासनेची ठिकाणे नव्हती. ती भिक्खूंचे निवास, व्यापाऱ्यांची विश्रांती आणि काही ठिकाणी व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांसाठीही उपयुक्त ठरत होती. व्यापारी मार्गावरील विहारे आणि लेण्यांनी बौद्ध धम्माच्या प्रसाराला मदत केली. लेखकाच्या मते, उत्पादक आणि व्यापारी समाजघटकांच्या आर्थिक पाठबळामुळे बौद्ध धम्माचा सामाजिक व सांस्कृतिक पाया मजबूत झाला. बौद्ध धम्माचा प्रभाव केवळ धार्मिक विचारांपुरता मर्यादित नव्हता. समता, श्रमाचे महत्त्व आणि संघटित सामाजिक जीवन यांना प्रोत्साहन देणाऱ्या प्रवाहांमुळे तत्कालीन आर्थिक सामाजिक व्यवस्थेत बदल घडले. या परिवर्तनामध्ये उत्पादक आणि सेवाकर्मी समाजघटकांचा वाटा महत्त्वाचा होता. त्यांच्याकडून मिळालेल्या आर्थिक मदतीमुळे विहारे, लेणी आणि शिक्षणाची केंद्रे उभारण्यास हातभार लागला. लेखकाच्या मते, बौद्ध धम्माला मिळालेल्या आर्थिक आणि सांस्कृतिक पाठबळामुळे त्याचा प्रसार व्यापक झाला आणि त्याला राजाश्रयही मिळाला. त्यामुळे ब्राह्मणवादी व्यवस्थेला आव्हान निर्माण झाले. पुढील काळात बौद्ध धम्माचा प्रभाव कमी होण्याची आणि जातिव्यवस्था पुन्हा बळकट होण्याची प्रक्रिया समजून घेताना या उत्पादक समाजघटकांच्या ऐतिहासिक भूमिकेचा विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील भागात बौद्ध धम्मक्रांतीचा आर्थिक कणा मानल्या गेलेल्या श्रेष्ठी ओबीसी समाजाचे अधःपतन करण्यासाठी कोणती षड्यंत्रे आणि भाकडकथा रचण्यात आल्या, तसेच त्या समाजात कशा स्वीकारल्या गेल्या, याची चर्चा करण्यात येईल.



