२० ऑगस्ट हा जेम्स प्रिन्सेप यांचा जन्मदिन; आम्ही भारतीय त्यांना मनापासून अभिवादन करतो!

स्टीव्हन्सन यांनी “देवानंपिय पियदस्सी” (Devanampiya Piyadassi) हे नाव “द्वाधरम पिये पिये” (Dvadharam Piye Piye) असे वाचले—हे वाचन अर्थातच चुकीचे होते, तरीही ते मूळ मजकुराच्या बऱ्यापैकी जवळ पोहोचले होते…नंतर, जेम्स प्रिन्सेप यांनी ते “देवानंपिय पियदस्सी” असे वाचले—आणि यावेळी ते अचूक होते—परंतु “देवानंपिय पियदस्सी” ही नेमकी कोणती व्यक्ती होती, हे त्यांना माहीत नव्हते…प्रिन्सेप यांनी असा अंदाज लावला की “देवानंपिय पियदस्सी” हे खुद्द बुद्धांचेच नाव असावे; मात्र, बुद्ध हे राजे नव्हते, तर त्या मजकुरात पियदस्सीचा उल्लेख स्पष्टपणे ‘राजा’ असा करण्यात आला आहे होता म्हणून, प्रिन्सेपने आणखी एक गृहीतक मांडले: की देवनंपिया पियदस्सी हा वास्तविकतः सिलोनचा राजा तिस्स होता, जो ‘देवनंपिया पियदस्सी’ ही पदवी धारण करत असे पण प्रश्न उरलाच होता—सिलोनच्या राजाचे इतके शिलालेख भारतात कसे आले? यामागे नक्कीच काहीतरी वेगळे कारण असणार त्या वेळी, टर्नर सिलोनमध्ये पाली साहित्याचा अभ्यास करत होता; जेव्हा त्याने दीपवंश वाचला, तेव्हा त्याचे डोळे चमकले…’दीपवंश’ मध्ये अशी नोंद आहे की, चंद्रगुप्ताचा नातू आणि बिंदुसाराचा पुत्र असलेल्या प्रियदर्शीने बुद्धांच्या निर्वाणानंतर २१८ वर्षांनी राजेपद स्वीकारले होते. टर्नरने ‘देवानांपिय प्रियदर्शी’ म्हणजेच सम्राट अशोक असल्याचे ओळखले; ही बातमी प्रिन्सेपपर्यंत पोहोचली आणि त्याने टर्नरच्या या शोधाचे कौतुक केले. ही घटना १८३७ मध्ये घडली; भारताला आपला सम्राट सापडला आणि इतिहास एका गंभीर चुकीपासून वाचला.

प्रिन्सेपची बुद्धिमत्ता अत्यंत प्रखर आणि वेगवान होती; ‘धम्म’ लिपीचा अर्थ उलगडल्यानंतर दोन वर्षांनी तो गंभीररीत्या आजारी पडला.

एका आजारपणामुळे त्यांना आपली नोकरी सोडावी लागली आणि १८४० मध्ये त्यांचे निधन झाले; प्रिन्सेप यांचे आयुष्य अकाली संपले… ‘धम्म’ लिपीचा अर्थ उलगडणे आणि त्यांचा मृत्यू यांत अवघ्या तीन वर्षांचे अंतर होते, तरीही प्रिन्सेप यांनी भारताच्या हजारो वर्षांच्या इतिहासात आमूलाग्र बदल घडवून आणला… २० ऑगस्ट हा जेम्स प्रिन्सेप यांचा जन्मदिन; आम्ही भारतीय त्यांना मनापासून अभिवादन करतो!

प्रो. राजेन्द्र प्रसाद सिंह