लेन यांनी शिवाजी महाराजांची जन्म तारीख म्हणून ‘वैशाखी’ (तिथी) सुचवली आहे: आपल्या प्रस्तावनेत श्री. लेन यांनी शिवाजी महाराजांच्या जन्म तारखेसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या मुद्द्याला स्पर्श केला आहे. त्यांच्या पुस्तकातील चर्चेवरून असे दिसून येते की, त्यांनी शिवाजी महाराजांच्या खऱ्या जन्मतारखेबाबत एक निश्चित निष्कर्ष काढला आहे; परंतु काही कारणास्तव त्यांनी तो स्पष्टपणे लिहिणे टाळले आहे.शिवाजी महाराजांची खरी जन्मतारीख ‘वैशाख शुद्ध तृतीया (अक्षय्य तृतीया), शके १५४९, म्हणजेच ८ एप्रिल १६२७’ ही असतानाही, काही लोक गटागटाने एकत्र येऊन या विषयाची सखोल छाननी किंवा चर्चा करण्यास तयार नाहीत. ते ‘फाल्गुन वद्य तृतीया, शके १५५१, म्हणजेच १९ फेब्रुवारी १६३०’ ही शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख असल्याचे सांगतात. आपल्याला असे दोन गट आढळतात जे शिवाजी महाराजांच्या वेगवेगळ्या जन्मतारीखांचा दावा करतात; परंतु ‘फाल्गुन’ बाजू घेणाऱ्या दुसऱ्या गटाच्या मुळाशी जाऊन शोध घेतल्यास, त्यामागे काहीतरी विसंगत किंवा संशयास्पद हेतू असल्याचे जाणवते. इतिहासावरून असे दिसून येते की, सुरुवातीपासूनच महाराष्ट्रातील लोक ‘वैशाखी तिथी’ (१६२७ ई.) हीच शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख मानून साजरी करत आले आहेत. मग, अचानक त्यांच्यामध्ये ‘फाल्गुनी तिथी’ (१६३० ई.) कुठून आली? याच्या मुळाशी जाऊन शोध घेण्याची प्रक्रियाही अत्यंत रंजक आहे; त्यावर एखादी व्यक्ती डॉक्टरेटही मिळवू शकते. मी या मूळ तपशीलात जाणार नाही, कारण मी यावर आधीच खूप काही लिहिले आहे आणि ‘वैशाखी तिथी’ (१६२७ ई.) हीच खरी तारीख असल्याचे निःसंदिग्धपणे सिद्ध केले आहे. तरीही, मला वाटते की याबद्दल थोडा उल्लेख करणे आवश्यक आहे,

जेणेकरून जन्म तारखेचा हा मुद्दा आणि त्याबाबत लेखक श्री. जेम्स डब्ल्यू. लेन यांची भूमिका समजून घेण्यास मदत होईल. ‘वैशाखी तिथी’ बदलून ‘फाल्गुनी’ करण्याच्या…हे एक दीर्घकालीन कारस्थान आहे. याची मुळे शंभर वर्षे मागे, जेम्स डग्लस या इंग्रज व्यक्तीने रायगडावरील शिवाजी महाराजांच्या समाधीची पाहणी केली तेव्हा सापडतात. शाहू महाराज (पहिले) – जे महान संभाजी छत्रपतींचे पुत्र आणि महान शिवाजी महाराजांचे नातू होते – यांच्या निधनानंतर (म्हणजेच १७४९ नंतर) आणि १८४९ पर्यंत चाललेल्या मराठा छत्रपतींच्या (सातारा) राजवटीच्या अखेरच्या काळात ही समाधी जवळपास विस्मृतीत गेली होती. या काळात पेशव्यांच्या मुख्य कारकुनाने (पेशव्यांनी) जी भूमिका बजावली, त्यामुळेच या महान मराठा नेत्याची समाधी विस्मृतीत गेली. जेम्स डग्लस ही पहिली व्यक्ती होती जिने लोकांना जागृत करण्याचा प्रयत्न केला; त्यांनी ‘अ बुक ऑफ बॉम्बे’ (१८८३, ४३३) हे पुस्तक लिहिले, ज्यात त्यांनी एम. जी. रानडे आणि बी. जी. टिळक यांना खडे बोल सुनावले. त्यात त्यांनी लिहिले होते की, “मराठा साम्राज्याच्या संस्थापकाची समाधी जतन करण्यासाठी किंवा दुरुस्त करण्यासाठी एकही माणूस एक रुपयाचेही योगदान देत नाही.” (लेन, पृ. ७३). परंतु यामुळे बी. जी. टिळक आणि रानडे जागृत झाले नाहीत. अशा वेळी महात्मा जोतिराव फुले हे दूरदर्शी व्यक्तिमत्त्व पुढे आले; त्यांनी रायगडावरील शिवाजी महाराजांच्या जीर्ण समाधीला भेट दिली आणि रायगड व शिवाजी महाराजांच्या समाधीला भेट देणारे ते पहिले भारतीय किंवा महाराष्ट्रीयन अभ्यासक ठरले. तिथे त्यांनी ‘वैशाखी तिथी’ नुसार (इ.स. १६२७) छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्मदिवस साजरा केला आणि त्या दिवसापासून ‘शिवजयंती’ साजरी करण्यास सुरुवात झाली. परंतु यामुळे बी. जी. टिळक दुखावले गेले आणि फुल्यांच्या या पावलांमुळे त्यांनाही ‘शिवजयंती’ साजरी करण्यासाठी रायगडावर जाणे भाग पडले. त्यांनी वाई येथे नाना फडणवीस यांचे रंगीत आणि फ्रेम केलेले छायाचित्र पाठवले, जिथे नाना फडणवीस यांच्या त्या चित्राची पूजा करण्यात आली. या घटनेवरून बी. जी. टिळकांचे हेतू आणि उद्देश नक्कीच लक्षात येऊ शकतात. मी त्याबद्दल सविस्तर लिहू शकतो, परंतु तसे करणे हा माझा येथे उद्देश नाही. येथे आपल्याला असे दिसून येते की, महात्मा जोतिराव फुले आणि बा. गं. टिळक हे अनुक्रमे मूळ प्रादेशिक रहिवासी आणि स्थलांतरित व्यक्तींचे प्रतिनिधित्व करतात. या दोघांनीही ‘वैशाखी तिथी’नुसार शिवजयंती साजरी करण्यास सुरुवात केली. शिवाजी महाराजांच्या जन्माच्या विविध तिथींचा शोध घेण्यामागे हेच मुख्य कारण ठरले. टिळकांच्या बाबतीत, मुख्य अडथळा…२८ नोव्हेंबर १८९० रोजी फुले यांच्या निधनामुळे हा अडथळा दूर झाला. टिळकांनी ‘तिथी’ बदलण्याचे काम हाती घेतले; सुदैवाने, त्यांनी जेधे कुटुंबाच्या नावाने हस्तलिखित कागदपत्रे उपलब्ध करण्याची व्यवस्था केली आणि १९०६ मध्ये काही सूचनांसह त्याची जबाबदारी पांडुरंग एन. पटवर्धन यांच्याकडे सोपवली. या व्यक्तीने ‘जेधे शकावली’ तयार केली आणि त्यावर ‘खरी प्रत’ (true copy) असल्याचा शिक्का मारला, परंतु मूळ प्रत कुठे आहे, याचे उत्तर त्यांना देता आले नाही. अशा प्रकारे, जेधे शकावलीची ती ‘खरी प्रत’ समोर आली. ती टिळकांच्या नावाने वाचली गेली आणि १९१६ मध्ये प्रकाशित झाली (‘शिवचरित्र प्रदीप’ / १९२५). अवघी २३ पाने आणि एका ओळीत साधारण तीन ते चार शब्द असलेली ही प्रत लिहिण्यास प्रत्यक्षात एक वर्ष लागले, तर तिची नक्कल करण्यास जेमतेम दोन ते चार तास लागले असावेत. पण प्रकरण इथेच संपले नाही; १६ व्या पानावर शिवाजी महाराजांच्या जन्मतारखेचा एक तुकडा (पॅच) वेगळा चिकटवलेला आढळतो. दुर्दैवाने, टिळकांच्या बाबतीत तो अशा प्रकारे चिकटवला गेला होता की, ती एक बनावट गोष्ट आहे हे सहज लक्षात येते. येथे, बी. जी. टिळक ‘वैशाखी तिथी’चा पुरस्कार करत असताना, तो चिकटवलेला तुकडा मात्र ‘फाल्गुनी तिथी’चा होता. अशा प्रकारे, प्रामुख्याने पश्चिम किनारपट्टीवरील काही धूर्त लोकांनी ऐतिहासिक सत्य आणि शिवाजी महाराजांच्या चरित्रातील ‘वैशाखी तिथी’चे अनन्यसाधारण महत्त्व दुर्लक्षित करून ‘वैशाखी तिथी’ बाजूला सारली आणि ‘फाल्गुनी तिथी’ पुढे आणण्याचा प्रयत्न केला. पण हे प्रकरण इथेच थांबले नाही. जेव्हा मी शिवाजी महाराजांच्या जन्मतारखेच्या मुद्द्याचा अभ्यास केला, तेव्हा मला एक धक्कादायक बाब आढळली: जे लोक ‘फाल्गुनी तिथी’चा बनाव करत होते, त्यांना जेम्स डब्ल्यू. लेन यांनी नमूद केल्याप्रमाणे शिवाजी महाराजांच्या पितृत्वाबाबतचा दावा बदलायचा होता (पृ. ९३). मी या विषयावर अनेक लेख लिहिले, लोकांमध्ये जागृती करण्याचा प्रयत्न केला आणि अनेक परिसंवाद व व्याख्यानांमध्ये या विषयावर आव्हाने दिली; परंतु संबंधित लोक गप्प राहिले, कारण त्यांना कोणत्याही मार्गाने हे साध्य करायचे होते. टिळकांनंतर राजवाडे आणि इतरांनी हे काम पुढे चालवले आणि द. वि. पोतदार यांनी थेट असे प्रतिपादन केले की… “….शिवाजींची जन्मतारीख म्हणून १५५१ (इ.स. १६३०) या नवीन ‘तिथी’चा ठामपणे स्वीकार करून””महाराज, तुम्हाला शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील सर्व घटनांचे लेखन करावे लागेल.” त्यानंतर जी. बी. मेहंदळे, एस. एस. बाहुलकर, ए. आर. कुलकर्णी, व्ही. एल. मंजुल आणि इतरांच्या गटाने या विषयावर काम सुरू केले, परंतु त्यांना त्यात यश आले नाही.

१९९७ मध्ये एक अशी घटना घडली जिने माझे आयुष्य, विचारसरणी, दृष्टिकोन आणि सर्व काही बदलून टाकले. त्या वर्षी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी (RSS) संबंधित काही व्यक्ती माझ्याकडे मुंबई उच्च न्यायालयात ‘रिट याचिका’ (Writ Petition) दाखल करण्याबाबत चर्चा करण्यासाठी आल्या; कारण मी पुणे आणि मुंबई उच्च न्यायालयात वकिली करत होतो. या लोकांना असे अपेक्षित होते की, माननीय उच्च न्यायालयाने शिवाजी महाराजांची जन्मतिथी ‘वैशाखी’ (वैशाख शुद्ध ३) ऐवजी ‘१९ फेब्रुवारी १६३०’ (म्हणजेच फाल्गुन वद्य ३, शके १५५१) अशी जाहीर करावी आणि तसा आदेश द्यावा; तसेच महाराष्ट्र सरकार आणि महाराष्ट्रातील जनतेनेही याच तारखेचे पालन करावे. जेव्हा मी पुराव्यांची मागणी केली, तेव्हा त्यांनी मला ‘शिव-चरित्र-प्रदीप’ या पुस्तकाची प्रत आणि काही लेखकांच्या लिखाणाच्या झेरॉक्स प्रती दिल्या. त्यांनी माझ्या निदर्शनास आणून दिले की, परमानंद हे एक विश्वसनीय कवी आहेत ज्यांनी त्यांच्या ‘सूर्यवंश’ (ज्याला चुकीच्या पद्धतीने ‘शिव-भारत’ म्हटले जाते) या ग्रंथात फाल्गुन महिन्यातील तिथी हीच शिवाजी महाराजांची जन्मतिथी असल्याचे नमूद केले आहे; आणि या गोष्टीला ‘जेधे-शकावली’ यांसारख्या इतर काही दस्तऐवजांचाही दुजोरा मिळतो. विजेच्या वेगाने माझ्या मनात एक विचार चमकून गेला आणि मला वाटले की या लोकांच्या मनात नक्कीच काहीतरी दडलेले असावे; त्यामुळे सत्य शोधून या प्रकरणाचा निष्कर्ष काढला पाहिजे. मी त्वरित हा विषय माझे विद्वान मित्र प्रा. आर. ए. कदम यांच्यासमोर मांडला आणि त्यांना यावर तातडीने अभ्यास करण्याची विनंती केली; त्यांनी ती मान्य केली. त्या धूर्त लोकांकडून मला मिळालेले सर्व साहित्य मी त्यांच्याकडे सोपवले. त्यांनी ‘सूर्यवंश’ या ग्रंथावर रात्रंदिवस काम करून हे कोडे सोडवले आणि अखेरीस असा निष्कर्ष काढला की, “वैशाख शुद्ध ३, अक्षय्य तृतीया, शके १५४९” (म्हणजेच ८ एप्रिल १६२७) हीच शिवाजी महाराजांची खरी जन्मतिथी आहे. (श्री राजा शिव छत्रपती – लेखक: रा. अ. कदम). ज्या कडव्यात ‘फाल्गुनी तिथी’चा उल्लेख असूनही ‘वैशाखी’ तिथीच खरी असल्याचे सूचित केले आहे, ते कडवे असे होते…’सूर्यवंश’ (६-२६, २७, २८ आणि ३१) मधील ‘व्यंजिता’ (Vyanjita) या शब्दाद्वारे लेखकाने जी पुष्टी दिली होती, ती मी शोधून काढली आणि तत्कालीन अभ्यासकांच्या मतांशी पडताळून पाहिली; तेव्हा मला मोठा धक्काच बसला. कारण, परमानंदांच्या या श्लोकांकडे निर्देश करणे प्रत्येकानेच टाळल्याचे मला आढळले. महाराष्ट्र सरकारने ३ नोव्हेंबर १९६६ रोजी नेमलेल्या आणि १९६७ मध्ये प्रकाशित झालेल्या ‘शिवजन्मतिथी समिती’चा अहवाल अभ्यासल्यावर मला सर्व प्रश्नांची उत्तरे मिळाली. त्या अहवालात श्री. द. वि. पोतदार यांनी केवळ ‘भू-बाण-प्राण-चंद्र’ (Bhoo-ban pran chandra) याचाच उल्लेख केला आणि इतर गोष्टींकडे दुर्लक्ष केले (अहवाल, पृष्ठ ६); श्री. वि. स. बेंद्रे यांनी “व्यंजिता शेषजगती स्थिरसाम्राज्य वैभवम्” (Vyanjita Sheshjagati Sthirsamrajya Vaibhavam) ही मुख्य ओळच पूर्णपणे वगळली (पृष्ठ १९) – ज्या ओळीत ‘सूर्यवंश’च्या लेखकाने स्वतःच असे सुचवले होते की, त्यांनी शिवाजी महाराजांची जन्मतिथी ‘व्यंजित’ अर्थाने (सूचक स्वरूपात) लिहिली आहे आणि ती वाचकाने स्वतः शोधून काढायची आहे. दुसरीकडे, तज्ज्ञ मानले जाणारे श्री. ग. ह. खरे यांनी तर श्लोक क्रमांक २८ (पृष्ठ २४) पूर्णपणे वगळला. या अहवालात ब. म. पुरंदरे यांनी स्पष्टपणे नमूद केले की “शिवभारत हे शिवाजींच्या हयातीतच लिहिले गेले होते”; परंतु ‘शिवभारत’मधील ६-२६, २७, २८ आणि ३१ या श्लोकांचा अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला नाही. या अहवालावरून हे स्पष्ट होते की, एकतर या लोकांनी त्या विशिष्ट श्लोकांचा अर्थ सांगणे जाणीवपूर्वक टाळले, किंवा परमानंदांनी त्यांच्या ‘सूर्यवंश’ या ग्रंथात घातलेले ते काव्यमय कोडे सोडवण्यास ते असमर्थ होते आणि कायमच राहिले. मी हे थोडक्यात लिहिले आहे कारण याचा संबंध लेखक जेम्स डब्ल्यू. लेन (James W. Laine) यांच्याशी आहे; त्यांनी त्यांच्या पुस्तकात शिवाजी महाराजांच्या जन्मतिथीबद्दल भाष्य केले होते, परंतु जन्मतिथीच्या अचूकतेची खात्री पटवून देण्यासाठी अत्यंत आवश्यक असलेला वार, वेळ आणि नक्षत्र यांचा उल्लेख करणे टाळले होते. तसेच, जिजामाता आणि शहाजी महाराज यांच्या संदर्भात पृष्ठ ९३ वर लेखकाने केलेल्या विधानाशीही याचा संबंध आहे. परंतु येथे, प्रस्तुत विषयाच्या अनुषंगाने, शिवाजी महाराजांच्या जन्मतारखेबाबत लेखकाने काय सुचवले आहे ते आपण पाहूया. लेखक नमूद करतात की – १) शिवाजी महाराजांच्या जन्माच्या सुमारास, जिजाबाईंचे वडील आणि इतर पुरुष नातेवाईकांनी साथ सोडली होती…

क्रमशः