नाना पाटेकर यांचे ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी यांचे गोव्यात निधन

आम्ही भारतीय, साप्ताहिक

प्रतिनिधी

मुंबई / प्रतिनिधी : भारतीय चित्रपटसृष्टीतील दमदार आवाज, तीक्ष्ण नजर, संवादफेकीतील विलक्षण ताकद आणि भूमिकेत पूर्णपणे झोकून देण्याची क्षमता यामुळे स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ रुपेरी पडद्यापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांचे ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नाना पाटेकर यांचे गोव्यात निधन झाले. नानांचा रंगभूमी, चित्रपट, दिग्दर्शन, लेखन, सामाजिक कार्य आणि भारतीय लष्कराशी जोडलेले अनुभव अशा अनेक अंगांनी त्यांचा जीवनप्रवास समृद्ध होता. १ जानेवारी १९५१ रोजी रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा येथे विश्वनाथ पाटेकर यांचा जन्म झाला. पुढे ते संपूर्ण देशाला ‘नाना पाटेकर’ या नावाने परिचित झाले. आर्थिक अडचणींच्या काळात अगदी किशोरवयातच त्यांनी कुटुंबाला हातभार लावण्यासाठी काम करण्यास सुरुवात केली. सुमारे १३ व्या वर्षी चित्रपटांची पोस्टर्स रंगवण्याचे काम केल्याचे त्यांनी अनेक मुलाखतींमध्ये सांगितले आहे. त्या काळात अत्यल्प मोबदल्यात काम करताना त्यांना मुंबईत दररोज लांब अंतर पायी जावे लागत असे. संघर्षाच्या या दिवसांनी त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर आणि अभिनयावर खोल परिणाम केला.

रंगभूमी : अभिनयाचा पायाचित्रपटात येण्यापूर्वी नाना पाटेकर यांनी रंगभूमीवर मोठा काळ घालवला. ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘पुरुष’, ‘महासागर’ यांसारख्या नाटकांमधील त्यांच्या भूमिका विशेष गाजल्या. रंगभूमीने त्यांना संवादफेक, देहबोली, आवाजातील चढ-उतार आणि व्यक्तिरेखेच्या मानसिकतेचा अभ्यास करण्याची शिस्त दिली. म्हणूनच पुढे पडद्यावर नाना एखादी भूमिका साकारताना केवळ संवाद बोलत नसत; ते व्यक्तिरेखा जगताना दिसत. ‘गमन’ पासून रुपेरी पडद्यावर प्रवेश नाना पाटेकर यांनी १९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. सुरुवातीला त्यांना मोठ्या भूमिका किंवा स्टारडम सहज मिळाले नाही. अनेक वर्षे त्यांनी विविध प्रकारच्या भूमिका करत आपली क्षमता सिद्ध केली. पुढील काळात ‘अंकुश’ सारख्या चित्रपटांनी त्यांच्या अभिनयाची दखल घेतली. मात्र त्यांच्या कारकिर्दीला निर्णायक वळण मिळाले ते ‘परिंदा’ (१९८९) या चित्रपटातून.

‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘शक्ती : द पॉवर’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’ यांसारख्या चित्रपटांत त्यांनी वेगवेगळ्या छटा असलेल्या व्यक्तिरेखा साकारल्या.यानंतर ‘वेलकम’ (२००७) मधील उदय शेट्टी या व्यक्तिरेखेने त्यांच्या अभिनयातील विनोदी बाजू देशभरातील प्रेक्षकांसमोर आणली. गंभीर, आक्रमक भूमिका करणारा अभिनेता विनोदी भूमिकेतही तितकाच प्रभावी ठरू शकतो, हे त्यांनी सिद्ध केले.

प्रमुख पुरस्कार राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार

सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता : ‘परिंदा’ राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : ‘क्रांतिवीर’ राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता : ‘अग्निसाक्षी’ फिल्मफेअर पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता : ‘परिंदा’ फिल्मफेअर पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : ‘क्रांतिवीर’ फिल्मफेअर पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट खलनायक : ‘अंगार’ फिल्मफेअर पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट खलनायक : ‘अपहरण’ फिल्मफेअर मराठी – सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : ‘नटसम्राट’ महाराष्ट्रातील विविध राज्यस्तरीय पुरस्कार २०१३ : पद्मश्री, भारतीय चित्रपट आणि कला क्षेत्रातील योगदानासाठी. भारत सरकारच्या अधिकृत पद्म पुरस्कार अधिसूचनेत नाना गजानन पाटेकर यांचा कला क्षेत्रातील पद्मश्री पुरस्कारार्थी म्हणून समावेश आहे. ([Padma Awards] नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची वैशिष्ट्येनाना पाटेकर यांच्या अभिनयात काही वैशिष्ट्ये सातत्याने दिसतात—आवाजाची ताकद : संवादातील प्रत्येक शब्दाला वजन देण्याची त्यांची शैली. डोळ्यांचा अभिनय : अनेक प्रसंगांत संवादापेक्षा नजरेतून भावना व्यक्त करण्याची क्षमता. सामान्य माणसाची भाषा : त्यांचा संवाद कृत्रिम वाटत नाही; तो रोजच्या जीवनातील व्यक्ती बोलत असल्याचा भास निर्माण करतो. भूमिकेतील पूर्ण समर्पण : खलनायक, सैनिक, पोलीस अधिकारी, राजकारणी, सामान्य माणूस किंवा वृद्ध रंगकर्मी—प्रत्येक व्यक्तिरेखेला त्यांनी स्वतंत्र शरीरभाषा आणि आवाज दिला. रंगभूमीचा प्रभाव : त्यांच्या सिनेमातील अभिनयावर रंगभूमीच्या शिस्तीची स्पष्ट छाप दिसते.

नाना पाटेकर : संघर्षाच्या वाटेवरून ‘नटसम्राट’ पदापर्यंतचा अविस्मरणीय जीवनप्रवासपोस्टर रंगविणाऱ्या मुलापासून भारतीय चित्रपटसृष्टीतील अजरामर अभिनेत्यापर्यंतचा प्रवास

शिक्षण : कला महाविद्यालयातून अभिनयाकडेनाना पाटेकर यांनी मुंबईतील समर्थ विद्यालयात शिक्षण घेतल्यानंतर सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट / सर जे. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाइड आर्ट येथे Applied Art चे शिक्षण घेतले. चित्रकला आणि कलात्मक जाणिवांमुळे त्यांच्या अभिनयात पुढे दिसून आलेली दृश्यात्मकता आणि व्यक्तिरेखेचा बारकाईने अभ्यास करण्याची पद्धत घडत गेली. मात्र त्यांचे खरे कलाशिक्षण रंगभूमीवर झाले. शाळेच्या काळापासूनच नाटकांकडे त्यांचा ओढा होता. पुढे मराठी रंगभूमीवर त्यांनी विविध भूमिका साकारत स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.रंगभूमी : अभिनयाचा पायाचित्रपटात येण्यापूर्वी नाना पाटेकर यांनी रंगभूमीवर मोठा काळ घालवला. ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘पुरुष’, ‘महासागर’ यांसारख्या नाटकांमधील त्यांच्या भूमिका विशेष गाजल्या. रंगभूमीने त्यांना संवादफेक, देहबोली, आवाजातील चढ-उतार आणि व्यक्तिरेखेच्या मानसिकतेचा अभ्यास करण्याची शिस्त दिली. म्हणूनच पुढे पडद्यावर नाना एखादी भूमिका साकारताना केवळ संवाद बोलत नसत; ते व्यक्तिरेखा जगताना दिसत.‘गमन’ पासून रुपेरी पडद्यावर प्रवेशनाना पाटेकर यांनी १९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. सुरुवातीला त्यांना मोठ्या भूमिका किंवा स्टारडम सहज मिळाले नाही. अनेक वर्षे त्यांनी विविध प्रकारच्या भूमिका करत आपली क्षमता सिद्ध केली. पुढील काळात ‘अंकुश’ सारख्या चित्रपटांनी त्यांच्या अभिनयाची दखल घेतली. मात्र त्यांच्या कारकिर्दीला निर्णायक वळण मिळाले ते ‘परिंदा’ (१९८९) या चित्रपटातून.

‘परिंदा’ : राष्ट्रीय पातळीवरील ओळख‘परिंदा’मध्ये त्यांनी साकारलेली गुन्हेगारी जगतातील व्यक्तिरेखा अत्यंत प्रभावी ठरली. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता हा सन्मान मिळाला. याच भूमिकेमुळे हिंदी चित्रपटसृष्टीत नाना पाटेकर हे केवळ चरित्र अभिनेता नसून अत्यंत प्रभावशाली कलाकार म्हणून स्थापित झाले.अभिनेता ते दिग्दर्शक : ‘प्रहार’ १९९१ मध्ये नाना पाटेकर यांनी ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ या चित्रपटातून दिग्दर्शक म्हणूनही आपली छाप पाडली. या चित्रपटात त्यांनी अभिनयही केला. भारतीय लष्कर, शिस्त आणि सैनिकांचे जीवन यांविषयी त्यांना असलेली आस्था या चित्रपटातून दिसून आली.लष्कराशी त्यांचे नाते केवळ पडद्यापुरते राहिले नाही. त्यांनी लष्करी प्रशिक्षण घेतले आणि १९९९ च्या कारगिल युद्धाच्या काळात सैनिकांसोबत राहून अनुभव घेतले.

‘क्रांतिवीर’ : अभिनय कारकिर्दीतील शिखर १९९४ मध्ये प्रदर्शित झालेला ‘क्रांतिवीर’ हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरला. संतप्त, अस्वस्थ आणि अन्यायाविरोधात उभ्या राहणाऱ्या व्यक्तिरेखेला त्यांनी विलक्षण ताकदीने साकारले.या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट अभिनेता तसेच फिल्मफेअर आणि इतर पुरस्कार मिळाले.त्यानंतर ‘अग्निसाक्षी’ मधील भूमिकेसाठी त्यांना पुन्हा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. त्यामुळे त्यांच्या अभिनयातील विविधता आणि गंभीर व्यक्तिरेखा साकारण्याची क्षमता पुन्हा अधोरेखित झाली.गंभीर भूमिकांपासून विनोदी भूमिकांपर्यंतनाना पाटेकर यांची खरी ताकद म्हणजे एका चौकटीत न अडकणे. ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘शक्ती : द पॉवर’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’ यांसारख्या चित्रपटांत त्यांनी वेगवेगळ्या छटा असलेल्या व्यक्तिरेखा साकारल्या.यानंतर ‘वेलकम’ (२००७) मधील उदय शेट्टी या व्यक्तिरेखेने त्यांच्या अभिनयातील विनोदी बाजू देशभरातील प्रेक्षकांसमोर आणली. गंभीर, आक्रमक भूमिका करणारा अभिनेता विनोदी भूमिकेतही तितकाच प्रभावी ठरू शकतो, हे त्यांनी सिद्ध केले.

‘नटसम्राट’ : रंगभूमीच्या कलाकाराचा आत्मानुभव २०१६ मध्ये आलेला मराठी चित्रपट ‘नटसम्राट’ हा त्यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक ऐतिहासिक टप्पा ठरला. गणपतराव बेलवलकर या निवृत्त रंगभूमी कलाकाराची भूमिका साकारताना नाना पाटेकर यांनी स्वतःच्या रंगभूमीच्या प्रदीर्घ अनुभवाचा प्रभावी वापर केला. रंगमंचावर आयुष्य घालवलेल्या कलाकाराच्या वृद्धत्वातील एकटेपणा, अभिमान, नाती आणि भावनिक संघर्ष त्यांनी अत्यंत परिणामकारकपणे मांडला. ‘नटसम्राट’ मुळे नाना पुन्हा एकदा मराठी प्रेक्षकांच्या केंद्रस्थानी आले आणि या भूमिकेसाठी त्यांना फिल्मफेअर मराठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार मिळाला.

समाजसेवा : ‘नाना’ या नावामागचा दुसरा चेहरानाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व चित्रपटांपुरते मर्यादित नव्हते. महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांबाबत त्यांनी सातत्याने भूमिका घेतली. २०१५ मध्ये अभिनेता मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने त्यांनी ‘नाम फाउंडेशन’ सुरू केले. दुष्काळ, शेतकरी आत्महत्या आणि ग्रामीण भागातील आर्थिक संकटांच्या पार्श्वभूमीवर शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबांना मदत करण्यासाठी संस्थेने काम सुरू केले.त्यांच्या समाजकार्याचा केंद्रबिंदू प्रसिद्धीपेक्षा प्रत्यक्ष मदत आणि ग्रामीण भागातील समस्यांकडे लक्ष वेधणे हा राहिला. पुरस्कार आणि सन्माननाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीला राष्ट्रीय तसेच राज्य आणि लोकप्रिय पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले. प्रमुख पुरस्कार राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता : ‘परिंदा’ राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : ‘क्रांतिवीर’ राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता : ‘अग्निसाक्षी’ फिल्मफेअर पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता : ‘परिंदा’ फिल्मफेअर पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : ‘क्रांतिवीर’ फिल्मफेअर पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट खलनायक : ‘अंगार’फिल्मफेअर पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट खलनायक : ‘अपहरण’ फिल्मफेअर मराठी – सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : ‘नटसम्राट’ महाराष्ट्रातील विविध राज्यस्तरीय पुरस्कार २०१३ : पद्मश्री, भारतीय चित्रपट आणि कला क्षेत्रातील योगदानासाठी. भारत सरकारच्या अधिकृत पद्म पुरस्कार अधिसूचनेत नाना गजानन पाटेकर यांचा कला क्षेत्रातील पद्मश्री पुरस्कारार्थी म्हणून समावेश आहे. नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची वैशिष्ट्येनाना पाटेकर यांच्या अभिनयात काही वैशिष्ट्ये सातत्याने दिसतात आवाजाची ताकद : संवादातील प्रत्येक शब्दाला वजन देण्याची त्यांची शैली. डोळ्यांचा अभिनय : अनेक प्रसंगांत संवादापेक्षा नजरेतून भावना व्यक्त करण्याची क्षमता. सामान्य माणसाची भाषा : त्यांचा संवाद कृत्रिम वाटत नाही; तो रोजच्या जीवनातील व्यक्ती बोलत असल्याचा भास निर्माण करतो. भूमिकेतील पूर्ण समर्पण : खलनायक, सैनिक, पोलीस अधिकारी, राजकारणी, सामान्य माणूस किंवा वृद्ध रंगकर्मी—प्रत्येक व्यक्तिरेखेला त्यांनी स्वतंत्र शरीरभाषा आणि आवाज दिला. रंगभूमीचा प्रभाव : त्यांच्या सिनेमातील अभिनयावर रंगभूमीच्या शिस्तीची स्पष्ट छाप दिसते.

नाना पाटेकर : केवळ अभिनेता नव्हे, एक जीवनशाळा चित्रपटांच्या जगात नाना पाटेकर यांचा प्रवास पाहिला तर तो एका रात्रीत मिळालेल्या यशाची कथा नाही. आर्थिक संकटातून गेलेले बालपण, किशोर वयात केलेले श्रम, कला शिक्षण, रंगभूमीवरील प्रदीर्घ साधना, छोट्या-मोठ्या भूमिका, राष्ट्रीय पुरस्कार, दिग्दर्शन, सामाजिक कार्य आणि मराठी रंगभूमीशी कायम ठेवलेले नाते—या सर्वांचा तो एकत्रित परिणाम आहे.‘गमन’पासून ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘प्रहार’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘वेलकम’, ‘राजनीती’, ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे’ आणि ‘नटसम्राट’पर्यंत त्यांनी भारतीय सिनेमात असंख्य व्यक्तिरेखांना आवाज आणि चेहरा दिला.८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी त्यांच्या निधनाची बातमी समोर आल्याने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एका मोठ्या पर्वाचा अंत झाला. मात्र नाना पाटेकर यांचा अभिनय, त्यांचा आवाज, त्यांच्या व्यक्तिरेखा आणि रंगभूमीशी असलेले त्यांचे नाते भारतीय सांस्कृतिक स्मरणात दीर्घकाळ जिवंत राहील.पोस्टर रंगविणाऱ्या संघर्षमय किशोरापासून पद्मश्री सन्मानित राष्ट्रीय पुरस्कार विजेत्या अभिनेत्यापर्यंतचा नाना पाटेकर यांचा प्रवास ही केवळ एका कलाकाराची कहाणी नाही; ती संघर्षातून स्वतःची ओळख निर्माण करणाऱ्या माणसाची कहाणी आहे. जन्म, बालपण आणि मुरुड-जंजिराजन्म : १ जानेवारी १९५१जन्मनाव : विश्वनाथ पाटेकरकुटुंबाची आर्थिक परिस्थितीवडील दिनकर पाटेकर आणि आई संजनाबाई बालपणीचे संघर्षशिक्षण आणि Sir J.J. Institute of Applied आर्ट शालेय शिक्षणजे. जे. स्कूल/इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाइड आर्ट मधील शिक्षण पोस्टर आणि बॅकड्रॉप रंगविण्याचे कामअभिनयाकडे वळण्यामागची पार्श्वभूमी रंगभूमीचा संपूर्ण प्रवाससुरुवातीची नाटकेमहत्त्वाच्या भूमिकामराठी रंगभूमीने घडवलेला अभिनेतापुढे ‘नटसम्राट’मध्ये रंगभूमीच्या कलाकाराची भूमिका साकारण्यापर्यंतचा प्रवासचित्रपट कारकिर्दीची वर्षनिहाय यादी १९७८ : गमन १९८० चे दशक परिंदास लाम बॉम्बे!प्रहार क्रांतिवीर तिरंगा अग्निसाक्षी खामोशी : द म्युझिकलअब तक छप्पन अपहरण वेलकम राजनीतीद अटॅक्स ऑफ 26/11 डॉ. प्रकाश बाबा आमटे नटसम्राट द व्हॅक्सिन वॉर आणि २०२४–२०२६ मधील अखेरचे चित्रपट. उपलब्ध फिल्मोग्राफीमध्ये Subedaar (२०२६), O’ Romeo (२०२६), Housefull 5 (२०२५), Vanvaas (२०२४) इत्यादींचाही समावेश आहे.

दिग्दर्शक आणि लेखक नानाप्रहार : द फायनल अटॅक अभिनयाबरोबर दिग्दर्शन आणि लेखनातील योगदान. वास्तवातील व्यक्तीरेखा साकारणारा अभिनेता नथुराम गोडसे साधू आगाशे डॉ. प्रकाश आमटेराकेश मारियाडॉ. बलराम भार्गवया भूमिकांमधून वास्तव आणि अभिनय यांचा संगम. भारतीय सैन्याशी नातेलष्करी प्रशिक्षण Territorial Army शी संबंधकारगिल युद्धाच्या काळातील अनुभव सैनिकांबरोबर घालवलेला काळ. कुटुंब आणि वैयक्तिक आयुष्य पत्नी नीलकांती पाटेकर मुलगा मल्हार कुटुंबातील वैयक्तिक दुःखद प्रसंगशेती आणि ग्रामीण जीवनाशी असलेले नाते. नाना आणि नीलकांती यांचे वैवाहिक नाते कायम असले तरी ते काही काळ वेगळे राहत होते. नाम फाउंडेशन आणि सामाजिक कार्यमकरंद अनासपुरे यांच्यासोबतचे कामशेतकरी आणि ग्रामीण महाराष्ट्रासाठी केलेले कार्यसामाजिक बांधिलकीसर्व प्रमुख पुरस्कारांची वर्षनिहाय यादीराष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार — ३ फिल्मफेअर पुरस्कार — ४ फिल्मफेअर मराठी पुरस्कार महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार 2013 पद्मश्री इतर महत्त्वाचे सन्मान मिळाले.