डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे विचार जपानमधील मानवाधिकार चळवळीला दिशा देणारे ठरले

आम्ही भारतीय, साप्ताहिक

जपानमधील बुराकू समाजाच्या हक्कांसाठी लढणारे मात्सुमोतो जीइचिरो (१८८७–१९६६) हे या संघर्षातील महत्त्वाचे नेते होते. त्यांच्या चळवळीचा वारसा पुढे आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकारांच्या क्षेत्रातही पोहोचला. १९८८ मध्ये स्थापन झालेली International Movement Against All Forms of Discrimination and Racism (IMADR) ही संघटना त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.

३ मार्च १९२२ : बुराकू मुक्तिचळवळीची ऐतिहासिक सुरुवातजपानमध्ये बुराकू समाजातील लोकांना ऐतिहासिकदृष्ट्या विवाह, रोजगार आणि सामाजिक प्रतिष्ठेच्या क्षेत्रांत भेदभावाचा सामना करावा लागला. जुन्या सामाजिक व्यवस्थेत काही व्यवसायांना कनिष्ठ मानल्यामुळे संबंधित समुदायांवर पिढ्यान्‌पिढ्या सामाजिक बहिष्काराचे परिणाम झाले. ३ मार्च १९२२ रोजी क्योटो येथे झेनकोकू सुईहेइशा (Zenkoku Suiheisha) या बुराकू मुक्तिचळवळीतील महत्त्वाच्या संघटनेची स्थापना झाली. या चळवळीने दयेपेक्षा हक्क, परोपकारापेक्षा स्वाभिमान आणि वैयक्तिक प्रयत्नांबरोबर सामूहिक संघटन यांवर भर दिला.मात्सुमोतो जीइचिरो यांचे योगदानमात्सुमोतो जीइचिरो यांनी बुराकू समाजाच्या सामाजिक प्रतिष्ठेसाठी आणि समान हक्कांसाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले.

बुराकू मुक्तिचळवळीनेही स्वाभिमान, संघटन आणि भेदभावाविरुद्धच्या संघर्षाला महत्त्व दिले. स्थानिक संघर्षापासून जागतिक मानवाधिकार चळवळीपर्यंत १९८८ मध्ये स्थापन झालेली International Movement Against All Forms of Discrimination and Racism (IMADR) ही जपानमधील बुराकू मुक्तिचळवळीच्या आंतरराष्ट्रीय कार्याचा महत्त्वाचा टप्पा आहे. या संघटनेने विविध देशांतील भेदभावग्रस्त समुदायांचे प्रश्न आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकारांच्या मंचकावर मांडण्याचे काम केले आहे. वंशविद्वेष, वंशपरंपरागत सामाजिक दर्जावर आधारित भेदभाव आणि अल्पसंख्याकांच्या हक्कांशी संबंधित प्रश्नांवर जागतिक पातळीवर सहकार्य वाढवणे, हे तिच्या कार्याचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. यातून हे स्पष्ट होते की, सामाजिक अन्यायाविरुद्धचा संघर्ष एखाद्या देशाच्या सीमा ओलांडून जागतिक एकजुटीचे स्वरूप धारण करू शकतो. भारतातील अनुसूचित जातीची चळवळ, जपानमधील बुराकू मुक्तिसंघर्ष आणि जगभरातील इतर भेदभावविरोधी चळवळी यांच्यात देवाण घेवाण आणि सहकार्याची जवळीक होती. बुराकू समाजाचा संघर्ष आजही महत्त्वाचा जपानमध्ये कायदेशीर सुधारणा झाल्या असल्या, तरी बुराकू समाजासमोरील सामाजिक पूर्वग्रह आणि भेदभावाची आव्हाने पूर्णपणे संपलेली नाहीत. २०१६ मध्ये जपानने बुराकू भेदभाव निर्मूलनासाठी स्वतंत्र कायदा केला. मात्र, कायदे अस्तित्वात असणे आणि समाजातील भेदभाव प्रत्यक्ष नष्ट होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे सामाजिक तत्त्वज्ञान स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि मानवी प्रतिष्ठेवर आधारित आहे. जन्मामुळे कोणताही माणूस श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ ठरत नाही, हा विचार भारतापुरता मर्यादित नसून संपूर्ण मानवजातीसाठी महत्त्वाचा आहे. जपानमधील बुराकू समाजाचा इतिहास आणि मात्सुमोतो जीइचिरो यांचा संघर्ष आपल्याला सांगतो की, सामाजिक परिवर्तनासाठी शिक्षण, स्वाभिमान, संघटन आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न आवश्यक असतात. दोन्ही चळवळींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना प्रत्यक्ष ऐतिहासिक संबंध आणि वैचारिक साम्य यांतील फरक लक्षात घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. जन्मावर आधारित भेदभावाविरुद्धचा लढा हा केवळ एका समाजाचा प्रश्न नाही; तो मानवी प्रतिष्ठा आणि समान हक्कांसाठीचा जागतिक संघर्ष आहे. हाच या इतिहासाचा आणि आंबेडकरी विचारांचा व्यापक संदेश आहे.

मात्सुमोतो जीइचिरो (Matsumoto Jiichiro) : संक्षिप्त चरित्र जन्म व पार्श्वभूमी:

मात्सुमोतो जीइचिरो (१८८७-१९६६) यांचा जन्म जपानमधील फुकुओका येथील एका बुराकू (पारंपारिकदृष्ट्या अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या) कुटुंबात झाला. जपानमधील सरंजामशाही काळात मृत जनावरांची कातडी कमावणे, कसाई काम करणे अशा कामांमुळे या समुदायाला समाजाबाहेर (Outcaste) ठेवले गेले होते.

चळवळीची सुरुवात: त्यांनी १९२२ मध्ये स्थापन झालेल्या ऐतिहासिक ‘सुईहिशा’ (Suiheisha – नॅशनल लेव्हलर्स असोसिएशन) या संघटनेचे नेतृत्व केले, जी पुढे जाऊन ‘बुराकू लिबरेशन लीग’ (BLL) म्हणून ओळखली गेली. ‘बुराकू मुक्तीचे जनक’: जपानच्या संसदेत (House of Councillors) ते उपसभापती म्हणून निवडले गेले. संसदेत जपानच्या सम्राटासमोर झुकण्याची पारंपरिक पद्धत नाकारून त्यांनी समतेचा संदेश दिला. मानवी हक्क, शांतता आणि आशियाई देशांच्या एकतेसाठी काम केल्यामुळे त्यांना जपानमध्ये “बुराकू मुक्तीचे जनक” म्हटले जाते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि मात्सुमोतो जीइचिरो यांची ऐतिहासिक भेट वैचारिक साम्य: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय अस्पृश्यांच्या मुक्तीसाठी जो लढा दिला, तसाच लढा मात्सुमोतो हे जपानमध्ये लढत होते. ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनचे सरचिटणीस पी. एन. राजभोज यांनी १९५२ मध्ये जपानचा दौरा केला तेव्हा बुराकू नेत्यांशी त्यांचे संबंध आले.

दिल्लीतील भेट (१९५३-५४): आंतरराष्ट्रीय परिषदेच्या निमित्ताने मात्सुमोतो जीइचिरो जेव्हा भारताच्या दौऱ्यावर आले, तेव्हा त्यांनी नवी दिल्ली येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची भेट घेतली. अवघ्या १० मिनिटांसाठी ठरलेली ही भेट दोन्ही नेत्यांमधील वैचारिक जवळीकीमुळे ४० मिनिटांपेक्षा जास्त काळ चालली. “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” चा प्रभाव: बाबासाहेबांच्या या तत्वांचा बुराकू लिबरेशन लीगवर मोठा प्रभाव पडला. बुराकू नेत्यांनी मान्य केले की, दोन्ही समुदायांच्या समस्या (भेदभाव, सामाजिक विलगता) सारख्याच आहेत, म्हणूनच बाबासाहेबांचे विचार जपानमधील मानवाधिकार चळवळीला दिशा देणारे ठरले. बुराकू चळवळीचा इतिहास आणि दस्तऐवज जतन करण्यासाठी १९६८ मध्ये ओसाका येथे ‘बुराकू लिबरेशन अँड ह्युमन राइट्स रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ (BLHRRI) ची स्थापना करण्यात आली. या संस्थेकडे ९०,००० पेक्षा जास्त पुस्तके आणि ऐतिहासिक दस्तऐवजांचा संग्रह आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा सामाजिक न्यायाचा लढा केवळ भारतापुरता मर्यादित नव्हता, तर जपानच्या बुराकू लिबरेशन आणि मानवाधिकार संशोधन संस्थेने (BLHRRI) जतन केलेल्या साहित्यातून हे स्पष्ट होते की, बाबासाहेबांचे तत्वज्ञान जपानमधील शोषित बुराकू समुदायाला आजही आत्मसन्मानाची प्रेरणा देत आहे.