बुद्धांच्या धम्मचक्रप्रवर्तन भूमीला जागतिक मान्यता!

आम्ही भारतीय, साप्ताहिक

वाराणसी, उत्तर प्रदेश | रितेश प्रजापति / प्रतिनिधी :

भगवान गौतम बुद्धांनी ज्ञानप्राप्तीनंतर आपल्या धम्माचा पहिला उपदेश ज्या पवित्र भूमीत केला, त्या ऐतिहासिक सारनाथला UNESCOच्या जागतिक वारसा यादीत स्थान मिळाले आहे. २५ जुलै २०२६ रोजी दक्षिण कोरियातील बुसान येथे झालेल्या UNESCOच्या जागतिक वारसा समितीच्या ४८व्या अधिवेशनात ‘Ancient Buddhist Site of Sarnath’ या नावाने सारनाथचा जागतिक वारसा यादीत समावेश करण्यात आला. या निर्णयामुळे सारनाथ हे भारताचे ४५ वे UNESCO जागतिक वारसा स्थळ ठरले आहे.

२८ वर्षांची प्रतीक्षा अखेर संपली

सारनाथचा UNESCOच्या तात्पुरत्या (Tentative) यादीत १९९८ मध्ये समावेश करण्यात आला होता. त्यानंतर तब्बल २८ वर्षांच्या प्रक्रियेनंतर या ऐतिहासिक बौद्ध स्थळाला जागतिक वारसा दर्जा मिळाला आहे.

भारताने सारनाथचा नामांकन प्रस्ताव पुढील प्रक्रियेसाठी सादर केला. त्यानंतर संबंधित तज्ज्ञ संस्था, तांत्रिक समित्या आणि आंतरराष्ट्रीय सल्लागार प्रक्रियेतून या प्रस्तावाचे परीक्षण करण्यात आले. अखेर UNESCOच्या जागतिक वारसा समितीने सारनाथचा जागतिक वारसा यादीत समावेश करण्याचा निर्णय घेतला.

याच भूमीत झाले धम्मचक्रप्रवर्तन

बौद्ध परंपरेनुसार, ज्ञानप्राप्तीनंतर भगवान गौतम बुद्ध सारनाथ येथे आले. येथे त्यांनी आपल्या प्रथम पाच शिष्यांना धम्माचा पहिला उपदेश केला. या ऐतिहासिक घटनेला ‘धम्मचक्रप्रवर्तन’ किंवा पाली परंपरेतील ‘धम्मचक्कप्पवत्तन’ असे म्हटले जाते.

याच घटनेला बुद्धांच्या धम्माच्या संघटित प्रसाराची सुरुवात मानले जाते. त्यामुळे सारनाथला बौद्ध धर्माच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे.

UNESCOच्या माहितीनुसार, सारनाथ हे बुद्धांच्या जीवनाशी संबंधित प्रमुख बौद्ध तीर्थस्थळांपैकी एक आहे. बुद्धांच्या जीवनातील महत्त्वपूर्ण घटनांशी जोडलेल्या या स्थळामुळे जगभरातील बौद्ध अनुयायी आणि इतिहास-संशोधकांसाठी सारनाथचे विशेष महत्त्व आहे.

धमेक स्तूप, चौखंडी स्तूप आणि अशोक स्तंभाचा वारसा

सारनाथच्या पुरातत्त्वीय परिसरात प्राचीन बौद्ध वास्तू आणि अवशेषांचा मोठा वारसा जतन करण्यात आला आहे. त्यामध्ये धमेक स्तूप, चौखंडी स्तूप, धर्मराजिका स्तूप, मूलगंधकुटी परिसर आणि अशोककालीन अवशेष यांचा विशेष उल्लेख केला जातो.

सारनाथच्या उत्खननातून प्राप्त झालेला मौर्यकालीन अशोक स्तंभाचा सिंहशीर्ष भारतीय इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. याच सिंहशीर्षावर आधारित प्रतिमा भारताच्या राष्ट्रीय बोधचिन्हाचा आधार बनली आहे.

सारनाथच्या पुरातत्त्वीय उत्खननातून प्राप्त झालेल्या बुद्धमूर्ती, शिलालेख आणि इतर अवशेषांमधून भारतातील बौद्ध परंपरेचा दीर्घ ऐतिहासिक प्रवास स्पष्ट होतो.

भारताची जागतिक वारसा स्थळांची संख्या ४५

सारनाथच्या समावेशानंतर भारताच्या UNESCO च्या जागतिक वारसा यादीतील स्थळांची संख्या ४५ झाली आहे. भारत जागतिक स्तरावर मोठ्या संख्येने जागतिक वारसा स्थळे असलेल्या देशांमध्ये असून, आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातही भारताचे महत्त्वपूर्ण स्थान आहे.

यापूर्वी २०२५ मध्ये ‘Maratha Military Landscapes of India’ या वारसा समूहाचा UNESCOच्या जागतिक वारसा यादीत समावेश झाला होता. त्यानंतर सारनाथचा समावेश हा भारताच्या सांस्कृतिक आणि बौद्ध वारशाच्या आंतरराष्ट्रीय मान्यतेच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जात आहे.

वाराणसीपासून अवघ्या काही अंतरावर ऐतिहासिक बौद्ध तीर्थक्षेत्र

उत्तर प्रदेशातील वाराणसीजवळ असलेले सारनाथ हे देश-विदेशातील पर्यटक आणि बौद्ध अनुयायांचे महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. लुंबिनी, बोधगया आणि कुशीनगर यांच्यासह सारनाथला बौद्ध परंपरेत विशेष स्थान आहे.

बुद्धांच्या जीवनातील ज्ञानप्राप्तीनंतरचा महत्त्वपूर्ण टप्पा आणि धम्माच्या प्रसाराची सुरुवात याच भूमीशी जोडली गेल्यामुळे सारनाथला केवळ धार्मिक नव्हे, तर ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि पुरातत्त्वीय महत्त्वही प्राप्त झाले आहे.

अडीच हजार वर्षांचा बौद्ध वारसा

सारनाथचा इतिहास अडीच हजार वर्षांपेक्षा अधिक काळाच्या बौद्ध परंपरेशी जोडलेला आहे. मौर्यकालापासून पुढील अनेक राजवटींच्या काळात येथे स्तूप, विहार, मंदिरे आणि इतर धार्मिक वास्तू उभारल्या गेल्या. विविध कालखंडांतील या वास्तू आणि पुरातत्त्वीय अवशेषांमधून भारतीय उपखंडातील बौद्ध धर्माचा विकास आणि प्रसार समजून घेता येतो.

सारनाथ हे त्यामुळे केवळ एक तीर्थक्षेत्र नसून भारतीय इतिहास, बौद्ध तत्त्वज्ञान, कला, वास्तुकला आणि पुरातत्त्वाचा महत्त्वपूर्ण वारसा म्हणूनही ओळखले जाते.

जागतिक वारसा दर्जासोबत संवर्धनाची जबाबदारी

UNESCOच्या जागतिक वारसा यादीतील समावेशामुळे सारनाथच्या आंतरराष्ट्रीय महत्त्वात आणखी भर पडली आहे. मात्र त्याचबरोबर या पुरातत्त्वीय वारशाचे जतन, संवर्धन, शाश्वत पर्यटन आणि परिसराचे योग्य व्यवस्थापन यांची जबाबदारीही वाढली आहे.

प्राचीन वास्तू, स्तूप, शिल्पे आणि पुरातत्त्वीय अवशेषांचे दीर्घकालीन संरक्षण करताना पर्यटनविकास आणि वारसा संवर्धन यामध्ये संतुलन राखणे आवश्यक ठरणार आहे. सारनाथच्या वारसा संवर्धनात भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (ASI) ची भूमिका महत्त्वाची आहे.

धम्मचक्रप्रवर्तन भूमीला जागतिक सन्मान

सारनाथचा UNESCOच्या जागतिक वारसा यादीतील समावेश हा केवळ भारताच्या जागतिक वारसा स्थळांची संख्या ४५ वर पोहोचण्याची नोंद नाही. ज्या भूमीत तथागत गौतम बुद्धांनी धम्मचक्रप्रवर्तन करून धम्माचा संदेश जगासमोर मांडला, त्या भूमीला मिळालेली आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक मान्यता म्हणून या निर्णयाकडे पाहिले जात आहे.

१९९८ मध्ये UNESCOच्या तात्पुरत्या यादीत दाखल झालेल्या सारनाथच्या जागतिक वारसा दर्जाच्या २८ वर्षांच्या प्रतीक्षेला अखेर २५ जुलै २०२६ रोजी पूर्णविराम मिळाला.