आम्ही भारतीय, साप्ताहिक
मुंबई | विशेष प्रतिनिधी
भारतीय तंत्रज्ञान संस्था आयआयटीसारख्या देशातील सर्वोच्च तांत्रिक शिक्षण संस्थांमध्ये प्रवेश मिळवणे हे लाखो विद्यार्थ्यांचे स्वप्न असते. कठोर स्पर्धेतून प्रवेश मिळवून विद्यार्थी येथे उच्च शिक्षण, संशोधन आणि भविष्यातील करिअरची स्वप्ने घेऊन येतात. मात्र अशाच एका प्रतिष्ठित संस्थेत शिक्षण घेणाऱ्या साहिल रविंद्र वाकोडे या विद्यार्थ्याच्या मृत्यूने उच्च शिक्षण संस्थांमधील सामाजिक समता, जातीय भेदभाव, विद्यार्थी तक्रार निवारण यंत्रणा आणि मानसिक आधारव्यवस्था यांबाबत गंभीर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. २० वर्षीय साहिल वाकोडे हे आयआयटी मुंबईच्या Energy Science and Engineering विभागातील द्वितीय वर्षाचे BTech विद्यार्थी होते. १८ सप्टेंबर २०२६ रोजी परीक्षा दिल्यानंतर काही तासांतच ते कॅम्पसमधील वसतिगृहात मृतावस्थेत आढळले. त्यांच्या मृत्यूनंतर कुटुंबीयांनी जातीय छळाचे गंभीर आरोप केले. या तक्रारीवरून पोलिसांनी आत्महत्येस प्रवृत्त केल्याचा गुन्हा नोंदवला असून अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्याच्या तरतुदीही लागू करण्यात आल्या आहेत. तपास मुंबई पोलिसांच्या क्राईम ब्रँचकडे वर्ग करण्यात आला आहे. साहिल वाकोडे कोण होते? साहिल हे यवतमाळ येथील विद्यार्थी होते. बारावीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर २०२४-२५ या शैक्षणिक वर्षात त्यांनी IIT मुंबई मध्ये प्रवेश घेतला. त्यांच्या कुटुंबीयांच्या म्हणण्यानुसार, पहिल्या वर्षात त्यांची शैक्षणिक प्रगती चांगली होती आणि कोणतेही बॅकलॉग नव्हते. साहिल यांना अभियांत्रिकी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर नागरी सेवा परीक्षेची तयारी करण्याची इच्छा होती. ते कॅम्पसमध्ये बॅडमिंटन आणि स्केटिंगसारख्या उपक्रमांतही सहभागी होत असल्याचे त्यांच्या कुटुंबीयांनी सांगितले. त्यांच्या आई-वडिलांनी त्यांच्यावर शैक्षणिक अपयशाचा किंवा अभ्यासाचा असह्य दबाव असल्याचे जाणवत नसल्याचे सांगितले.
१८ सप्टेंबरचा घटनाक्रम काय?
१८ सप्टेंबर रोजी साहिल एका परीक्षेला बसले होते. परीक्षेदरम्यान त्यांच्या जवळ मोबाइल फोन आढळल्याचे IIT मुंबईने म्हटले आहे. संस्थेच्या सुरुवातीच्या माहितीनुसार, साहिल यांनी परीक्षेतील प्रश्नपत्रिका AI प्लॅटफॉर्मवर अपलोड करून उत्तरे मिळवण्याचा प्रयत्न केल्याचे सांगण्यात आले. IIT मुंबईने असेही म्हटले की, त्यांच्याविरुद्ध तत्काळ कोणतीही शिस्तभंगाची कारवाई सुरू करण्यात आली नव्हती. संबंधित शिक्षक आणि विभागप्रमुखांनी त्यांच्याशी चर्चा करून समुपदेशन केले आणि या घटनेचा त्यांच्या शैक्षणिक कारकिर्दीवर परिणाम होणार नाही, असे आश्वासन दिले होते. मात्र याच घटनाक्रमाबाबत विद्यार्थ्यांकडून वेगळी माहिती समोर आली. काही विद्यार्थ्यांनी साहिल यांना निलंबनाची भीती दाखवण्यात आल्याचा आरोप केला. त्यामुळे परीक्षा केंद्रात मोबाइल आढळल्यानंतर प्रत्यक्षात काय घडले? साहिल यांच्याशी कोणत्या पद्धतीने संवाद झाला? त्यांना कोणतीही धमकी देण्यात आली होती का? हे तपासातील महत्त्वाचे प्रश्न बनले आहेत. कुटुंबीयांचा जातीय छळाचा आरोप साहिल यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या वडिलांनी अत्यंत गंभीर आरोप केले. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, साहिल यांनी दुसऱ्या वर्षात प्रवेश केल्यानंतर काही महिन्यांपासून एका प्राध्यापकाकडून जातीय स्वरूपाचा अपमान आणि मानसिक छळ होत असल्याचे कुटुंबीयांना सांगितले होते. कुटुंबीयांच्या तक्रारीत प्राध्यापक सूर्यनारायण दुल्ला यांचे नाव नमूद करण्यात आले आहे. साहिल यांना त्यांच्या सामाजिक/जातीय पार्श्वभूमीवरून अपमानास्पद वक्तव्ये केली जात असल्याचा आरोप करण्यात आला आहे. या आरोपांच्या आधारे पोलिसांनी BNS कलम 108 अंतर्गत आत्महत्येस प्रवृत्त केल्याचा आरोप, तसेच SC/ST अत्याचार प्रतिबंधक कायद्यातील संबंधित तरतुदींनुसार गुन्हा दाखल केला आहे.
IIT मुंबईची भूमिका काय?
IIT मुंबई प्रशासनाने जातीय भेदभावाचा आरोप नाकारला आहे. संस्थेच्या म्हणण्यानुसार, साहिल यांनी जातीय भेदभावाबाबत संस्थेच्या SC/ST सेल किंवा प्रशासनाकडे कोणतीही औपचारिक तक्रार केली नव्हती. यामुळे प्रकरणात दोन महत्त्वाच्या आणि परस्परविरोधी बाजू समोर आल्या आहेत. साहिल यांनी संस्थेच्या अधिकृत तक्रार यंत्रणेकडे अशी तक्रार केली नव्हती. या दोन्ही बाबींची सत्यता आणि त्यांच्यातील संबंध तपासातून स्पष्ट होणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या पहिल्या निवेदनावरही प्रश्नया प्रकरणात IIT मुंबईच्या सुरुवातीच्या निवेदनाचीही चर्चा झाली. साहिल यांच्या मृत्यूनंतर संस्थेने परीक्षेतील मोबाइल वापर आणि AI प्लॅटफॉर्मशी संबंधित घटनांचा तपशील जाहीर केला होता. मात्र त्यानंतर विद्यार्थ्यांनी आणि कुटुंबीयांनी संस्थेच्या घटनाक्रमाबाबत प्रश्न उपस्थित केले. २१ सप्टेंबर रोजी IIT मुंबईने आपल्या आधीच्या संवादाबद्दल माफी मागितली आणि तपास पूर्ण होण्यापूर्वी मृत्यूच्या आधीच्या घटनांबाबत निश्चित स्वरूपात माहिती देणे योग्य नव्हते, अशी भूमिका घेतली. ही बाब महत्त्वाची आहे. कारण एखाद्या विद्यार्थ्याचा मृत्यू झाल्यानंतर संस्थेने सार्वजनिकरीत्या मांडलेला घटनाक्रम हा तपासाआधीच अंतिम सत्य म्हणून स्वीकारला जाऊ नये.
प्राध्यापक दुल्ला यांच्यावर कारवाई
विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर IIT मुंबईने प्रा. सूर्यनारायण दुल्ला यांना त्यांच्या प्रशासकीय पदावरून तत्काळ बाजूला केले आहे. पुढील कारवाई तपासाच्या निष्कर्षांनंतर केली जाईल, असे प्रशासनाने सांगितले. मात्र आंदोलक विद्यार्थ्यांची मागणी त्याहून पुढची आहे. प्राध्यापक म्हणूनही त्यांना निलंबित करावे आणि स्वतंत्र चौकशी करावी, अशी विद्यार्थ्यांची मागणी आहे. दरम्यान, IIT मुंबईच्या Faculty Forum ने प्रा. दुल्ला यांच्या समर्थनार्थ भूमिका घेतली आहे आणि माध्यमांमध्ये आलेल्या काही आरोपांना त्यांनी चुकीचे व दिशाभूल करणारे म्हटले आहे. त्याचवेळी स्वतंत्र आणि निष्पक्ष तपासाला सहकार्य करण्याची भूमिका मांडण्यात आली आहे. कॅम्पसमध्ये विद्यार्थी आंदोलनसाहिल यांच्या मृत्यूनंतर IIT मुंबई कॅम्पसमध्ये विद्यार्थ्यांचे आंदोलन सुरू झाले. विद्यार्थ्यांनी पारदर्शक आणि स्वतंत्र चौकशी, जबाबदारी निश्चित करणे, प्राध्यापकांविरुद्ध तक्रारींसाठी प्रभावी यंत्रणा, शैक्षणिक दबावाच्या घटनांमध्ये सुधारित प्रक्रिया आणि मानसिक आरोग्याच्या सुविधांमध्ये वाढ यांसारख्या मागण्या मांडल्या. विद्यार्थ्यांनी प्रशासनाकडे १८ मागण्यांचे चार्टर सादर केले असून त्यावर संस्थेच्या संचालकांनी चर्चा केली. मागण्यांमध्ये विद्यार्थी प्रतिनिधित्व, तक्रार निवारण व्यवस्था, समुपदेशन सुविधा, आपत्कालीन वैद्यकीय सेवा आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित उपाययोजनांचा समावेश आहे. जातीय समतेचा प्रश्न पुन्हा चर्चेतसाहिल वाकोडे प्रकरणाचा सर्वात व्यापक प्रश्न असा आहे की, भारतातील उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये सामाजिकदृष्ट्या वंचित पार्श्वभूमीतून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्षात समान आणि भेदभावमुक्त वातावरण मिळते का? भारतीय राज्यघटनेने समानता, भेदभावविरोध आणि सामाजिक न्यायाची तत्त्वे स्वीकारली आहेत. शिक्षण संस्था या मूल्यांपासून वेगळ्या राहू शकत नाहीत. आरक्षणाच्या माध्यमातून वंचित सामाजिक घटकांतील विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणाच्या संधी मिळत असल्या, तरी केवळ प्रवेश मिळणे पुरेसे नाही. प्रवेशानंतरचे वातावरण, शिक्षक-विद्यार्थी संबंध, तक्रार निवारण व्यवस्था, मानसिक आधार, सामाजिक स्वीकार आणि संस्थात्मक संवेदनशीलता यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.तक्रार केली नव्हती, म्हणजे भेदभाव झाला नव्हता का? या प्रकरणातून आणखी एक महत्त्वाचा प्रश्न समोर येतो. एखाद्या विद्यार्थ्याने अधिकृत तक्रार दाखल केली नाही, याचा अर्थ त्याच्यावर कोणताही भेदभाव झाला नाही, असा सरळ निष्कर्ष काढता येतो का? याचे उत्तर तपास, उपलब्ध पुरावे आणि संबंधित व्यक्तींच्या जबाबांवर अवलंबून आहे. उच्च शिक्षण संस्था केवळ ज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या केंद्रे नसून सामाजिक समता, मानवी प्रतिष्ठा आणि संविधानिक मूल्यांचीही केंद्रे असली पाहिजेत. विद्यार्थ्यांना तक्रार करण्याची सुरक्षित जागा, निष्पक्ष चौकशीची हमी आणि संकटाच्या काळात संस्थात्मक आधार मिळणे ही कोणत्याही प्रतिष्ठित शिक्षण संस्थेची मूलभूत जबाबदारी आहे. साहिल वाकोडे प्रकरणाचा तपास ज्या दिशेने जाईल, त्यातून केवळ एका विद्यार्थ्याच्या मृत्यूचे कारण स्पष्ट होणार नाही; तर उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये विद्यार्थी आणि प्रशासन यांच्यातील विश्वास, सामाजिक समता आणि तक्रार निवारण व्यवस्थेबाबतही महत्त्वाचे प्रश्न समोर येतील.
