IIT Bombayच्या माफीनंतर नवे प्रश्न; विद्यार्थ्यांवर कारवाईची प्रक्रिया, परीक्षेतील तपासणी आणि संस्थात्मक जबाबदारीवर प्रश्नचिन्ह

आम्ही भारतीय, साप्ताहिक

मुंबई | प्रतिनिधी : IIT Bombayमधील बीटेक विद्यार्थी साहिल रविंद्र वाकोडे यांच्या मृत्यूनंतर निर्माण झालेल्या वादाला सोमवारी, २१ सप्टेंबर २०२६ रोजी नवे वळण मिळाले. साहिलच्या मृत्यूच्या पार्श्वभूमीवर संस्थेने यापूर्वी जारी केलेल्या निवेदनाबद्दल IIT Bombayने सार्वजनिकरीत्या माफी मागितली आहे. मृत्यूपूर्वी नेमक्या कोणत्या घटना घडल्या, याचा तपास संबंधित यंत्रणांकडून सुरू असताना त्या घटनांचे वर्णन करणे किंवा त्यांना निश्चित स्वरूप देणे अयोग्य होते, असे संस्थेने मान्य केले.यामुळे आता सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित होत आहेत. जर घटनाक्रम अद्याप तपासाधीन होता, तर तपास पूर्ण होण्यापूर्वी IIT Bombayने आपल्या पहिल्या निवेदनात साहिलच्या परीक्षेतील कथित गैरप्रकाराचा उल्लेख का केला? पहिल्या निवेदनात नेमके काय सांगण्यात आले? १९ सप्टेंबर रोजी IIT Bombayने जारी केलेल्या निवेदनानुसार, साहिल परीक्षेदरम्यान मोबाइल फोन वापरताना आढळला आणि त्याने प्रश्नपत्रिका ChatGPTवर अपलोड करून उत्तरे मिळवण्याचा प्रयत्न केला, असा संस्थेचा दावा करण्यात आला होता. त्याच निवेदनात, कोणतीही शिस्तभंगाची कारवाई सुरू करण्यात आली नव्हती, तसेच संबंधित शिक्षक, फॅकल्टी अॅडव्हायझर आणि विभागप्रमुखांनी साहिलशी चर्चा करून त्याला समुपदेशन केले आणि या घटनेचा त्याच्या शैक्षणिक कारकिर्दीवर परिणाम होणार नाही, असे आश्वासन दिल्याचे संस्थेने म्हटले होते. मात्र दोन दिवसांनी संस्थेनेच या निवेदनाबद्दल माफी मागताना घटनाक्रम तपासाधीन असल्याचे आणि तो अधिकृत तपासातून निश्चित होण्यापूर्वी त्याचे वर्णन करणे अयोग्य असल्याचे स्पष्ट केले. मग पहिला घटनाक्रम जाहीर करण्याची घाई का? हा प्रश्न आता स्वतंत्रपणे तपासला जाणे आवश्यक आहे. IIT Bombayच्या माफीनंतर हे म्हणणे योग्य ठरणार नाही की संस्थेने जाणूनबुजून खोटा आरोप केला किंवा साहिलच्या मृत्यूचे खरे कारण लपवण्याचा प्रयत्न केला असा आरोप होत आहे . परंतु संस्थेने स्वतःच पहिल्या निवेदनातील घटनाक्रमाबद्दल माफी मागितल्याने काही गंभीर प्रक्रियात्मक प्रश्न निर्माण होतात. तपास सुरू असताना विद्यार्थ्याच्या मृत्यूपूर्वीच्या घटनांची अधिकृत माहिती प्रसिद्ध करण्याचा निर्णय कोणी घेतला? त्या माहितीची स्वतंत्र पडताळणी झाली होती का? परीक्षा कक्षातील निरीक्षणाची लेखी नोंद, CCTV फुटेज किंवा इतर डिजिटल पुरावे उपलब्ध आहेत का? साहिलविरुद्ध कोणतीही औपचारिक शिस्तभंग प्रक्रिया सुरू झाली नव्हती, असे संस्थेने म्हटले असल्यास त्याची नोंद कोणत्या स्वरूपात करण्यात आली? विद्यार्थ्याची बाजू अधिकृतरीत्या नोंदवण्यात आली होती का? मृत विद्यार्थ्यावर आरोप करणारे तपशील सार्वजनिक करण्यापूर्वी त्याच्या कुटुंबीयांना माहिती देण्यात आली होती का?या प्रश्नांची उत्तरे तपासातूनच स्पष्ट होणे अपेक्षित आहे.विद्यार्थ्यांची परीक्षा-कक्षातील तपासणी नेमकी कशी होते?या प्रकरणातून आणखी एक व्यापक प्रश्न पुढे आला आहे. महत्त्वाच्या परीक्षांमध्ये विद्यार्थ्यांकडून मोबाइल, स्मार्टवॉच किंवा इतर इलेक्ट्रॉनिक साधनांचा वापर होऊ नये यासाठी संस्थांकडे कोणती सुरक्षा आणि तपासणी व्यवस्था असते? IIT Bombayच्या नियमांनुसार परीक्षेतील academic malpracticeमध्ये अनधिकृत साहित्य, मोबाइल फोन, टॅबलेट, स्मार्टवॉच तसेच AI-सक्षम उपकरणांसारख्या साधनांचा समावेश होऊ शकतो. अशा प्रकरणांसाठी शैक्षणिक दंडाची तरतूद असल्याचे वृत्त आहे. मात्र साहिलच्या प्रकरणात प्रत्यक्ष परीक्षेच्या वेळी काय तपासणी झाली, मोबाइल कसा आढळला, प्रश्नपत्रिका ChatGPTवर अपलोड झाल्याचे कोणत्या डिजिटल पुराव्यावर आधारित होते आणि त्या पुराव्याची फॉरेन्सिक पडताळणी झाली का, हे प्रश्न सार्वजनिकरीत्या स्पष्ट झालेले नाहीत.’मीटर डिटेक्टर’चा प्रश्नविद्यार्थ्यांची प्रत्येक परीक्षा सुरू होण्यापूर्वी धातू शोधकाने तपासणी करावी, अशी सार्वत्रिक नियमावली आहे, असे सध्या उपलब्ध वृत्तांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही. त्यामुळे “IIT Bombayमध्ये मेटल डिटेक्टर वापरले जात नव्हते” असा निष्कर्षही तपासणीच्या अधिकृत नोंदीशिवाय काढता येणार नाही. मात्र गंभीर परीक्षा गैरप्रकार रोखण्यासाठी संस्थेने कोणती प्रतिबंधात्मक व्यवस्था ठेवली होती, हा वैध सार्वजनिक प्रश्न आहे. परीक्षा केंद्रात प्रवेशापूर्वी इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांची तपासणी झाली होती का? मोबाइल जमा करण्याची व्यवस्था होती का? CCTV रेकॉर्डिंग उपलब्ध आहे का? परीक्षा निरीक्षकांची ड्युटी-शीट काय सांगते? घटनेची वेळ आणि परीक्षा संपण्याची वेळ याबाबत नोंद काय आहे? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे उपलब्ध झाल्यास घटनाक्रम अधिक स्पष्ट होऊ शकतो. साहिलच्या कुटुंबीयांचे आरोप आणि संस्थेची भूमिकासाहिलच्या पालकांनी त्याच्यावर जातीय भेदभाव आणि संस्थात्मक छळाचा आरोप केला आहे. त्यांच्या तक्रारीवरून पोलिसांनी आत्महत्येस प्रवृत्त केल्याच्या आरोपांशी संबंधित कलमे आणि अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्याच्या तरतुदींनुसार गुन्हा नोंदवल्याचे वृत्त आहे. IIT Bombayने मात्र जातीय भेदभावाबाबत साहिलने संस्थेच्या SC/ST Cell किंवा प्रशासनाकडे तक्रार केली नसल्याचे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की कुटुंबीयांचे आरोप आणि संस्थेची भूमिका दोन्ही तपासाचा भाग आहेत. त्यापैकी कोणती बाजू अंतिमतः सिद्ध होते, हे तपास आणि न्यायप्रक्रियेवर अवलंबून आहे. प्राध्यापकाच्या भूमिकेवरही तपासाची गरजसाहिलच्या परीक्षेच्या वेळी संबंधित प्राध्यापक परीक्षा निरीक्षक असल्याचे वृत्त आहे. विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनानंतर IIT Bombayने २१ सप्टेंबर रोजी त्या प्राध्यापकांचे Dean पदावरील deanship तात्पुरते निलंबित केल्याचे कळवले असून, पुढील कारवाई तपासानंतर केली जाईल, असे संचालकांनी विद्यार्थ्यांना कळविले आहे. IIT Bombayने स्वतःच्या पहिल्या निवेदनाबद्दल माफी मागितल्यामुळे एक गंभीर संस्थात्मक प्रश्न नक्कीच उपस्थित होतो. तपास सुरू असताना मृत विद्यार्थ्याच्या वर्तनाविषयी माहिती सार्वजनिक करण्याची आवश्यकता काय होती आणि ती माहिती कोणत्या पुराव्यावर आधारित होती? हा प्रश्न केवळ साहिलपुरता मर्यादित न राहता देशातील उच्च शिक्षण संस्थांमधील विद्यार्थी हक्क, परीक्षा शिस्त, संस्थात्मक पारदर्शकता, SC/ST विद्यार्थ्यांच्या तक्रारी आणि आत्महत्येच्या घटनांनंतरची अधिकृत संवादप्रक्रिया याबाबत व्यापक चर्चेचा विषय ठरतो. आता तपासात काय स्पष्ट झाले पाहिजे?

साहिलच्या मृत्यूच्या पार्श्वभूमीवर खालील बाबींची स्वतंत्र पडताळणी महत्त्वाची ठरेल

परीक्षेच्या दिवशीची संपूर्ण CCTV फुटेज, परीक्षा कक्षातील निरीक्षकांची ड्युटी-शीट, मोबाइल जप्त केल्याची अधिकृत नोंद, मोबाइल व इतर डिजिटल उपकरणांचे फॉरेन्सिक परीक्षण, ChatGPTवर प्रश्नपत्रिका अपलोड झाल्याचा डिजिटल पुरावा, मृत्यूपूर्वीच्या काही तासांतील CCTV व डिजिटल टाइमलाइन, IIT Bombayच्या पहिल्या निवेदनासाठी वापरलेली अधिकृत माहिती आणि ती मंजूर करणारी प्रशासकीय प्रक्रिया. साहिल वाकोडे यांच्या मृत्यूचे अंतिम कारण सध्या तपासाचा विषय आहे. जातीय भेदभाव, संस्थात्मक छळ, परीक्षेतील कथित गैरप्रकार किंवा इतर कोणताही घटक मृत्यूशी संबंधित होता का, हे अधिकृत तपासातूनच निश्चित होऊ शकते. परंतु IIT Bombayने तपास पूर्ण होण्यापूर्वी घटनाक्रम मांडणे अयोग्य होते, असे स्वतः मान्य करून माफी मागितल्यामुळे “मग पहिल्या निवेदनात तो घटनाक्रम सांगण्याची घाई का करण्यात आली?” हा प्रश्न पूर्णपणे रास्त आहे.