शिवनेरी किल्ला हा केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान म्हणून प्रसिद्ध असलेला दुर्ग नाही, तर प्राचीन दख्खनमधील व्यापारमार्ग, बौद्ध सांस्कृतिक वारसा, मध्ययुगीन सत्तासंघर्ष आणि मराठा इतिहास यांना जोडणारा महत्त्वाचा ऐतिहासिक दुवा आहे

आम्ही भारतीय, साप्ताहिक

दिनेश बोधिराज, संपादक

दोन हजार वर्षांच्या इतिहासाचा साक्षीदार प्राचीन व्यापारी मार्गांच्या संरक्षणापासून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मभूमीपर्यंतचा प्रदीर्घ इतिहास

सह्याद्रीच्या कुशीत पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर शहराजवळ उभा असलेला शिवनेरी किल्ला हा केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान म्हणून प्रसिद्ध असलेला दुर्ग नाही, तर प्राचीन दख्खनमधील व्यापारमार्ग, बौद्ध सांस्कृतिक वारसा, मध्ययुगीन सत्तासंघर्ष आणि मराठा इतिहास यांना जोडणारा महत्त्वाचा ऐतिहासिक दुवा आहे.मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार शिवनेरीच्या परिसरातील हीनयान बौद्ध लेणी आणि नाणेघाटातील सातवाहनकालीन कोरीव लेख यांच्या आधारे इ.स. पहिल्या-दुसऱ्या शतकांत या किल्ल्याची सुरुवात झाली.

त्यामुळे शिवनेरीच्या दुर्गीय इतिहासाचा प्रारंभ सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वीपर्यंत नेण्यास प्राथमिक ऐतिहासिक आधार मिळतो. मात्र आज दिसणारी संपूर्ण तटबंदी, दरवाजे आणि वास्तुरचना त्याच काळातील आहेत, असे समजणे योग्य ठरणार नाही. किल्ल्याची रचना पुढील अनेक शतकांत विकसित झाली असण्याची शक्यता आहे. प्राचीन जुन्नर आणि नाणेघाटचा व्यापारी मार्गशिवनेरीचा प्राचीन इतिहास समजून घेण्यासाठी जुन्नर आणि नाणेघाट यांचे महत्त्व लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशानुसार जुन्नर हा प्राचीन काळापासून महत्त्वाचा व्यापारकेंद्र होता आणि नाणेघाटामधून घाटमाथा व तळकोकण यांच्यात व्यापार व दळणवळण होत असे. या व्यापारी मार्गांच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने शिवनेरी, हडसर, चावंड आणि जीवधन हे दुर्ग महत्त्वाचे होते. यावरून शिवनेरीचे महत्त्व केवळ एका डोंगरी किल्ल्यापुरते मर्यादित नव्हते. तो प्राचीन व्यापार आणि दळणवळणाच्या मार्गावर लक्ष ठेवणाऱ्या संरक्षणव्यवस्थेचा भाग होता. बौद्ध लेणी आणि सातवाहनकालीन वारसाशिवनेरीच्या आसपास जुन्नर परिसरात मोठ्या प्रमाणावर प्राचीन बौद्ध लेणी आढळतात. महाराष्ट्र पर्यटन विभागही या परिसरातील लेणी सुमारे दोन हजार वर्षांच्या प्राचीन बौद्ध स्थापत्यपरंपरेची साक्ष देतात, असे नमूद करतो. नाणेघाटातील सातवाहनकालीन शिलालेख आणि जुन्नर परिसरातील बौद्ध लेण्यांचा संदर्भ लक्षात घेता, शिवनेरी परिसराचे व्यापारी, धार्मिक आणि सामरिक महत्त्व प्राचीन काळापासून विकसित झाले होते. शिवनेरी किल्ला नेमका कोणी बांधला? “शिवनेरी किल्ला अमुक एका राजाने अमुक वर्षी बांधला” असा निर्णायक पुरावा उपलब्ध असल्याचे मराठी विश्वकोशाच्या नोंदीत दिसत नाही. उलट उपलब्ध पुराव्यांवरून शिवनेरीचा विकास अनेक टप्प्यांत झाल्याचे दिसते. प्राचीन काळातील दुर्गीय अस्तित्वानंतर पुढील राजवटींमध्ये संरक्षणव्यवस्था, तटबंदी आणि इतर वास्तू विकसित होत गेल्या. त्यामुळे शिवनेरीला एका राजाने एका विशिष्ट वर्षी बांधलेला किल्ला म्हणण्यापेक्षा अनेक राजवटींच्या काळात विकसित झालेला प्राचीन डोंगरी दुर्ग असे म्हणणे अधिक अचूक ठरते.

इ.स. १४४५ : बहमनी काळातील पुनर्बांधणीशिवनेरीच्या इतिहासातील एक महत्त्वाची ठोस तारीख म्हणजे इ.स. १४४५ मराठी विश्वकोशानुसार बहमनी सेनापती मलिक-उत-तुज्जार याने १४४५ मध्ये शिवनेरीची पुनर्बांधणी केली. ‘पुनर्बांधणी’ हा शब्द महत्त्वाचा आहे. त्यावरून त्या काळापूर्वीही या ठिकाणी दुर्गीय रचना अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष काढता येतो. निजामशाहीच्या काळातील शिवनेरीयानंतर शिवनेरी इ.स. १४९० मध्ये निजामशाहीच्या अंमलाखाली आला. मराठी विश्वकोशानुसार निजामशाहीच्या सुरुवातीच्या काळात शिवनेरीला राजधानीचे महत्त्वही प्राप्त झाले होते. त्यामुळे हा किल्ला केवळ संरक्षणासाठी नव्हे तर राजकीय सत्ताकेंद्र म्हणूनही महत्त्वाचा ठरला.

मालोजी भोसले आणि शिवनेरीशिवनेरीच्या इतिहासात भोसले घराण्याचा प्रवेशही महत्त्वाचा आहे. मराठी विश्वकोशानुसार इ.स. १५९९ मध्ये निजामशहाने शिवनेरी मालोजी भोसले यांना दिला. मालोजी भोसले हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा होते. त्यानंतर किल्ल्याचा संबंध भोसले घराण्याशी अधिक दृढ झाला. जिजाबाई आणि शिवनेरीमोगल-निजामशाही संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर शहाजीराजे भोसले यांच्या कुटुंबाचे राजकीय जीवन अत्यंत अस्थिर होते. मराठी विश्वकोशाच्या नोंदीनुसार लखूजी जाधवरावांच्या मृत्यूनंतर, २५ जुलै १६२९ रोजी, गर्भवती जिजाबाईंना शिवनेरीवर ठेवण्यात आले आणि याच किल्ल्यावर पुढे शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. शिवनेरीवर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्मशिवनेरीच्या इतिहासातील सर्वांत प्रसिद्ध घटना म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म मराठी विश्वकोशात शिवाजी महाराजांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर झाल्याची स्पष्ट नोंद आहे. इतिहास चार्य अनंत दारवटकर यांच्या संशोधनानुसार छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म ८ एप्रिल रोजी झाल्याचे स्पष्ट केले आहे.

शिवनेरीची संरक्षणरचनाशिवनेरी हा त्रिकोणी आकाराच्या डोंगरमाथ्यावर वसलेला दुर्ग आहे. उंच नैसर्गिक कडे, तटबंदी, बुरुज आणि पाण्याची व्यवस्था यामुळे त्याला नैसर्गिक तसेच कृत्रिम संरक्षण लाभले. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार किल्ल्यावर सात संरक्षणात्मक दरवाजे, अनेक पाण्याच्या टाक्या आणि विहिरी आहेत. मात्र मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार शिवनेरीच्या पाच प्रमुख दरवाजांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे लेखात “सात दरवाजे” असा उल्लेख करताना तो महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या आधुनिक वर्णनानुसार आहे, तर “पाच प्रमुख दरवाजे” हा मराठी विश्वकोशातील उल्लेख आहे, अशी संदर्भभिन्नता स्पष्ट करणे अधिक अचूक ठरेल. दोन हजार वर्षांचा ऐतिहासिक कालपट इ.स. पहिले–दुसरे शतक : जुन्नर परिसरातील बौद्ध लेणी आणि नाणेघाटातील सातवाहनकालीन पुराव्यांच्या आधारे शिवनेरीच्या प्रारंभिक दुर्गीय अस्तित्वाचे संकेत. प्राचीन काळ : नाणेघाट आणि माळशेजघाटाच्या मार्गांच्या संरक्षणासाठी शिवनेरी, हडसर, चावंड आणि जीवधन या दुर्गांचे महत्त्व मध्ययुग : विविध राजसत्तांच्या काळात शिवनेरीचे सामरिक महत्त्व कायम राहिले. इ.स. १४४५ : बहमनी सेनापती मलिक-उत-तुज्जार याने शिवनेरीची पुनर्बांधणी केली. इ.स. १४९० : शिवनेरी निजामशाहीच्या ताब्यात आला; सुरुवातीच्या काळात राजधानीचे महत्त्व प्राप्त झाले. इ.स. १५९९ :शिवनेरी मालोजी भोसले यांना देण्यात आला. इ.स. १६२९–३० : जिजाबाई शिवनेरीवर राहिल्या आणि त्यानंतर याच किल्ल्यावर शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. ८ एप्रिल : शिवनेरी किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म. इतिहासाचा निष्कर्षशिवनेरीला “दोन हजार वर्षे जुना किल्ला” म्हणताना ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. याचा अर्थ आज दिसणारी प्रत्येक तटबंदी, दरवाजा किंवा वास्तू दोन हजार वर्षांपूर्वीची आहे असा होत नाही. मराठी विश्वकोशातील पुराव्यांनुसार शिवनेरीच्या प्रारंभिक दुर्गीय अस्तित्वाचे संकेत इ.स. पहिल्या-दुसऱ्या शतकांपर्यंत जातात. त्यानंतरच्या अनेक शतकांत या दुर्गाचा विस्तार, पुनर्बांधणी आणि राजकीय-सामरिक वापर होत राहिला. म्हणून शिवनेरीचा इतिहास हा एका राजाने एका काळात बांधलेल्या किल्ल्याचा इतिहास नसून, सुमारे दोन हजार वर्षांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेत विकसित झालेल्या दुर्गाचा इतिहास आहे. प्राचीन जुन्नरच्या व्यापारमार्गांपासून सातवाहनकालीन वारशापर्यंत, बहमनी पुनर्बांधणीपासून निजामशाहीच्या सत्ताकेंद्रापर्यंत आणि भोसले घराण्यापासून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मभूमीपर्यंत—शिवनेरी महाराष्ट्राच्या इतिहासातील अनेक युगांना जोडणारा दुर्ग आहे. म्हणूनच शिवनेरी हा केवळ दगड-मातीचा किल्ला नाही; तो प्राचीन दख्खनच्या व्यापार, संस्कृती आणि राजकीय इतिहासापासून स्वराज्याच्या इतिहासापर्यंतचा एक महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक दुवा आहे.

‘8 एप्रिल 1627 हीच खरी छत्रपती शिवाजी महाराजांची जन्मतिथी’; ज्येष्ठ इतिहास संशोधकाचं स्पष्ट मत आहे.