जेव्हा ‘थिएटर ऑफ रिव्हलव्हन्स’ (Theatre of Relevance) ही विचारसरणी अंतरात्म्याला जागृत करते…- सायली पावसकर
दृष्टिकोन' बदलणे. तो दृष्टिकोन, ज्यातून एक स्त्री दुसऱ्या स्त्रीकडे पाहते; तो दृष्टिकोन, ज्यातून पुरुष स्त्रीकडे पाहतो; आणि तो दृष्टिकोन, ज्यातून समाज स्वतःकडे पाहतो
आम्ही भारतीय, साप्ताहिक
– सायली पावसकर
जेव्हा मी आमच्या कामाच्या प्रवासाकडे मागे वळून पाहते, तेव्हा त्या कामातून कोणती नवी प्रक्रिया सुरू झाली हे समजून घेत, आम्ही केलेल्या कामगिरीचा मला अभिमान वाटतो. मला ‘छेडछाड क्यों?’ (Chhedchhad Kyon?) हे आमचे नाटक आठवते. मंजुल भारद्वाज यांनी लिहिलेल्या आणि दिग्दर्शित केलेल्या या नाटकातून छेडछाड, लिंगभाव-संवेदनशीलता आणि समाजात स्त्रियांना रोजच्या जीवनात सहन करावी लागणारी हिंसा यांसारख्या मुद्द्यांवर भाष्य करण्यात आले होते. समाजाचा प्रत्येक कोपरा, प्रत्येक सार्वजनिक जागा आणि प्रत्येक घर हे छेडछाड व लिंगाधारित हिंसेपासून मुक्त असावे, या एकाच ध्येयाने प्रेरित होऊन आम्ही मुंबईभर, आणि विशेषतः महाविद्यालयांमध्ये या नाटकाचे प्रयोग केले.त्या वेळी, कदाचित आम्हाला कल्पनाही नव्हती की ‘थिएटर ऑफ रिव्हलव्हन्स’सारखा कलात्मक हस्तक्षेप किती दूरवरचा प्रवास करू शकेल. पण आज, जेव्हा मी आमच्या कामाशी संबंधित छायाचित्रे आणि पोस्टर्स स्त्रियांच्या हातात पाहते, जेव्हा ती दृश्ये विविध चर्चांचा, संस्थांचा आणि लोकांच्या आयुष्याचा भाग बनताना पाहते, तेव्हा माझ्या मनातील ‘आत्मबल’ शांत आणि स्थिर होते. मला अभिमान वाटतो. आणि मग मी आत्मचिंतन करू लागते… कारण माझ्या मनात प्रश्न उभा राहतो…कलात्मक उपक्रमातून कोणती क्रांती घडू शकते?
हो, कला आणि कलाकार समाजातील विविध मुद्द्यांवर आणि समस्यांवर सादरीकरण करून लोकांची मानसिकता बदलू शकतात; तसेच न्याय्य, शांततापूर्ण आणि मानवीय समाज घडवू शकतात. ते प्रश्न उपस्थित करू शकतात, संवेदनशीलता निर्माण करू शकतात आणि सामूहिक सद्सद्विवेकबुद्धी बळकट करू शकतात, जी आपल्या भविष्याला आकार देऊ शकते. आम्ही लैंगिक छळ, लिंग-संवेदनशीलता, प्रतिष्ठा, समानता आणि आपल्या समाजातील ‘माणूस म्हणून जगण्याशी’ संबंधित अनेक मुद्द्यांवर काम केले आहे आणि सादरीकरणे केली आहेत. प्रत्येक सादरीकरणातून आमची ही धारणा अधिक दृढ झाली आहे की, कलाकार समाजाला आत्मपरीक्षण करण्याची दिशा देतात. आणि जेव्हा हे मुद्दे सामूहिक जाणीवेचा भाग बनतात, तेव्हा त्यातूनच ‘बदला’ची सुरुवात होते. भारतीय संविधानाने स्त्रियांना केवळ कागदावरच अधिकार दिले नाहीत, तर त्यांना प्रतिष्ठा, समानता आणि न्यायाने उभे राहण्याचे बळ (कणा) दिले.
तरीही, अनेक स्त्रिया अजूनही पितृसत्ताक पद्धतींनी घडवलेल्या चौकटीतच जगत आहेत. कधीकधी, ही जडणघडण इतकी खोलवर रुजते की, स्त्रिया स्वतःच त्यांच्यावर लादल्या गेलेल्या पूर्वग्रहदूषित धारणा आणि निर्बंधांच्या प्रक्रियेत सहभागी होऊ लागतात. “स्त्रीच स्त्रीची शत्रू असते,” हे विधान स्त्रियांबद्दलचे काही नैसर्गिक सत्य नाही. ही एक मानसिकता आहे, जी सत्ता आणि पितृसत्तेच्या चौकटीत आत्मसात केली जाऊ शकते, जोपासली जाऊ शकते आणि पुढेही तशीच टिकवली जाऊ शकते. आणि म्हणूनच जाणीव जागृत करण्याचे काम महत्त्वाचे ठरते. कारण मुक्ती म्हणजे ‘दृष्टिकोन’ बदलणे. तो दृष्टिकोन, ज्यातून एक स्त्री दुसऱ्या स्त्रीकडे पाहते; तो दृष्टिकोन, ज्यातून पुरुष स्त्रीकडे पाहतो; आणि तो दृष्टिकोन, ज्यातून समाज स्वतःकडे पाहतो. पण एक विचार नेहमीच खरा ठरतो, मित्रांनो: जेव्हा तुम्ही स्वतःसाठी ठामपणे उभे राहता, तेव्हा इतरांना तुमच्या बाजूने उभे राहण्याची गरज उरत नाही. ते स्थान तुम्ही स्वतः कमावलेले असते. आणि तुम्ही अशी एक जागा निर्माण करता जिथे इतरही उभे राहू शकतात. म्हणूनच, जेव्हा मी आमच्या कलेचा प्रवास एका हातातून दुसऱ्या हातात, एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे आणि एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे होताना पाहतो, तेव्हा मला जाणवते की हे कार्य आता आमच्या अस्तित्वाच्या पलीकडे जाऊन जिवंत झाले आहे. आणि कलाकारासाठी हेच खरे ‘रेट्रोस्पेक्टिव्ह’ (कला-प्रवासाचे सिंहावलोकन) असते—केवळ “आम्ही किती प्रयोग केले?” असा प्रश्न न विचारता, “त्या प्रयोगांनी काय जागृत केले?” याचा शोध घेणे. माझ्यासाठी, ती ‘जागृती’ हेच पुढे चालू ठेवण्याचे कारण आहे… प्रश्न विचारत राहणे, नवनिर्मिती करत राहणे, सत्याची बाजू ठामपणे मांडणे, तसेच माणुसकी आणि घटनात्मक मूल्यांवर विश्वास ठेवत राहणे.
